Khi AI tạo được khuôn mặt, giọng nói và văn phong giống người thật, những dấu hiệu xưa nay ta dựa vào để biết bên kia là người, như nghe giọng, nhìn mặt qua cuộc gọi video, đọc cách viết, đều yếu đi. Các dịch vụ và người dùng đang chuyển sang những cách khác: xác minh danh tính gắn với tài khoản, gắn thông tin nguồn gốc vào ảnh và video, và dựa vào kênh xác nhận đã biết từ trước.
Bài này nhìn bài toán “người thật” từ góc định danh, không đi vào kịch bản lừa đảo cụ thể vốn đã có ở trang AI Bảo Mật. Mục tiêu là giúp bạn hiểu các hướng đang được thử, mỗi hướng đánh đổi gì về quyền riêng tư, và việc bạn nên làm ngay với tư cách người dùng, người bán hàng hay người làm nội dung. Đây là vùng còn đang thay đổi; bài tránh dự báo chắc chắn.
Vì sao câu hỏi “bên kia có phải người thật” trở nên khó
Trước đây, các phép kiểm người thật trên mạng dựa vào giả định máy làm kém một số việc: đọc chữ méo, chọn ảnh có đèn giao thông, viết câu tự nhiên, nói chuyện có cảm xúc. Những giả định đó lần lượt không còn đúng. Phần mềm hiện nay vượt qua nhiều bài kiểm dạng hình ảnh, viết thư trôi chảy, và tạo giọng nói khá giống người thật từ mẫu ghi âm ngắn.
Hệ quả là có hai câu hỏi cần tách ra. Câu thứ nhất: bên kia có phải người, hay là phần mềm? Câu thứ hai: nếu là người, có đúng là người họ xưng không? Một dịch vụ mạng xã hội cần câu trả lời cho câu thứ nhất để chặn tài khoản ảo hàng loạt. Bạn, khi nhận cuộc gọi video từ “người thân”, cần câu trả lời cho câu thứ hai.
Định danh số trả lời được một phần cả hai câu, nhưng mỗi cách trả lời đều có giá: muốn chắc hơn thì thường phải lộ nhiều hơn. Cái khó của những năm tới là tìm cách chứng minh đủ mà không biến mọi hoạt động trên mạng thành hoạt động đứng tên thật.
Các hướng đang được thử và đánh đổi của từng hướng
Dưới đây là những hướng chính đang được các dịch vụ và tổ chức tiêu chuẩn thử nghiệm. Không hướng nào là lời giải trọn vẹn.
| Hướng | Cách hoạt động | Đánh đổi |
|---|---|---|
| Xác minh danh tính gắn tài khoản | Người dùng xác minh bằng giấy tờ, tài khoản được gắn dấu đã xác minh | Chắc hơn nhưng lộ danh tính cho nền tảng, người cần ẩn danh chính đáng bị thiệt |
| Kiểm tra người thật khi đăng ký | Quét khuôn mặt có kiểm tra người thật, không nhất thiết gắn giấy tờ | Thu dữ liệu sinh trắc, độ tin cậy phụ thuộc chất lượng kiểm tra |
| Bằng chứng là người, không lộ là ai | Một bên đáng tin xác nhận bạn là một người duy nhất, dịch vụ chỉ nhận xác nhận đó | Còn mới, phụ thuộc vào bên xác nhận, nhiều đề xuất gây tranh cãi về cách thu dữ liệu |
| Thông tin nguồn gốc nội dung | Ảnh, video được gắn thông tin ký số về thiết bị chụp và các lần chỉnh sửa | Chỉ chứng minh nguồn của nội dung có gắn, không chứng minh nội dung không gắn là giả |
| Kênh xác nhận đã biết | Gọi lại số đã lưu, hỏi câu hỏi riêng, dùng mật khẩu gia đình | Rẻ và hiệu quả, nhưng chỉ dùng được giữa những người đã quen nhau |
Nhìn bảng có thể thấy các hướng mang tính kỹ thuật phù hợp cho dịch vụ quy mô lớn, còn giữa người với người thì kênh xác nhận đã biết vẫn là cách tốt nhất. Đừng chờ công nghệ giải quyết hộ những việc mà một cuộc gọi lại vào số đã lưu giải quyết được ngay.
Thông tin nguồn gốc nội dung: đọc đúng ý nghĩa của nó
Một hướng được nhiều hãng thiết bị, phần mềm và tổ chức truyền thông theo đuổi là gắn thông tin nguồn gốc vào ảnh và video ngay từ lúc chụp: thiết bị nào chụp, lúc nào, đã qua những lần chỉnh sửa gì, có dùng công cụ tạo ảnh bằng AI không. Thông tin này được ký số, nên sửa nội dung mà không cập nhật thông tin thì phần kiểm sẽ báo không khớp. Đã có chuẩn kỹ thuật chung cho việc này, và một số máy ảnh, điện thoại, phần mềm chỉnh ảnh đã hỗ trợ ở mức khác nhau.
Điều cần hiểu đúng là thông tin nguồn gốc chứng minh theo một chiều. Một bức ảnh có thông tin hợp lệ cho thấy nó được chụp bằng thiết bị nào và đã sửa những gì. Nhưng một bức ảnh không có thông tin nguồn gốc không có nghĩa là ảnh giả; phần lớn ảnh trên mạng hiện nay không có, và thông tin này dễ bị mất khi ảnh được chụp màn hình hay đăng qua nền tảng không giữ lại.
Với người làm báo, người làm nội dung, chủ cửa hàng đăng ảnh sản phẩm thật, đây là công cụ đáng để ý: bật tính năng nếu thiết bị và phần mềm của bạn hỗ trợ, giữ bản gốc của ảnh và video quan trọng. Khi có người cáo buộc ảnh của bạn là giả, bản gốc có thông tin nguồn gốc là bằng chứng mạnh hơn nhiều so với lời khẳng định.
Việc bạn nên làm ngay với tư cách người dùng
Không cần chờ chuẩn mới, có những việc giúp bạn và người quen nhận ra nhau dễ hơn trong môi trường nhiều nội dung giả.
- Lưu sẵn số điện thoại của người thân, đối tác quan trọng; khi có yêu cầu bất thường qua mạng, gọi lại vào số đã lưu chứ không gọi vào số vừa liên lạc.
- Thống nhất trong gia đình một câu hỏi hoặc từ khoá riêng cho tình huống khẩn cấp, cách làm đã có bài chi tiết ở trang AI Bảo Mật.
- Với tài khoản mạng xã hội dùng để làm việc hoặc bán hàng, cân nhắc xác minh chính chủ theo quy trình chính thức của nền tảng, để khách phân biệt bạn với tài khoản giả mạo.
- Hạn chế đăng công khai đoạn video dài nói chuyện rõ mặt, rõ giọng nếu bạn không cần cho công việc; đó là nguyên liệu dễ dùng để làm giả.
- Không xem dấu xác minh là bảo đảm tuyệt đối; tài khoản đã xác minh vẫn có thể bị chiếm.
- Khi nghi ngờ một nội dung, tìm nguồn gốc và kênh chính thức của người được cho là đã nói, thay vì chia sẻ tiếp.
Những việc này nghe đơn giản, nhưng chính kênh xác nhận đã biết là thứ mà kẻ làm giả khó vượt qua nhất, vì họ không kiểm soát được số điện thoại bạn đã lưu từ trước hay câu hỏi riêng chỉ hai người biết.
Góc người bán hàng và người làm nội dung
Khách cần biết đâu là bạn thật. Khi tài khoản giả mạo cửa hàng xuất hiện, khách sẽ hỏi làm sao phân biệt. Công bố một danh sách kênh chính thức cố định ở nhiều nơi bạn kiểm soát, và nhắc khách rằng cửa hàng không bao giờ đề nghị chuyển tiền qua kênh khác.
Giữ bản gốc nội dung. Ảnh sản phẩm, video giới thiệu, bản ghi âm nên lưu bản gốc có thông tin thời gian và thiết bị. Khi tranh chấp bản quyền hoặc bị tố dùng ảnh giả, bản gốc là căn cứ.
Đừng tạo khuôn mặt ảo giả làm người thật để bán hàng. Dùng người mẫu tạo bằng AI mà không ghi rõ là đánh đổi lòng tin lâu dài của khách. Nếu dùng hình ảnh tạo bằng AI, ghi chú rõ ràng.
Kiểm chính đối tác. Khi nhận đề nghị hợp tác qua mạng, đặc biệt có gọi video, xác minh qua kênh chính thức của công ty đối tác. Danh mục định danh cho doanh nghiệp của trang có bài về xác minh đối tác qua mạng.
Khi chính bạn bị hệ thống nghi là máy
Mặt trái ít được nhắc của các phép kiểm người thật là người thật bị chặn nhầm. Bạn dùng mạng riêng ảo, đăng nhập từ máy mới, gõ quá nhanh, hay đơn giản là ở chung một địa chỉ mạng với nhiều người như ký túc xá, quán cà phê, rồi bị yêu cầu xác minh liên tục hoặc bị khoá tài khoản vì “hoạt động bất thường”. Người lớn tuổi, người khiếm thị, người dùng công nghệ hỗ trợ cũng dễ gặp khó với những bài kiểm dựa vào hình ảnh.
Khi gặp, đừng tìm cách vượt qua bằng công cụ giải bài kiểm tự động hay mua tài khoản đã xác minh của người khác; đó là đường dẫn thẳng tới khoá vĩnh viễn và có thể vi phạm điều khoản. Cách đúng là thử lại từ mạng và thiết bị quen thuộc, tắt mạng riêng ảo tạm thời nếu dịch vụ không hỗ trợ, và dùng kênh khiếu nại chính thức của dịch vụ để yêu cầu xem xét lại, nêu rõ thời điểm và việc bạn đang làm.
Nếu bạn vận hành một trang web hay cửa hàng trực tuyến, hãy nhớ rằng bài kiểm càng gắt thì càng nhiều khách thật bỏ đi. Cân nhắc chỉ kiểm ở những bước có rủi ro như đăng ký hàng loạt hay thanh toán, và luôn có cách cho người gặp khó liên hệ người thật hỗ trợ.
Tránh hai thái cực khi đọc tin về “bằng chứng là người”
Một thái cực cho rằng sắp tới mọi tài khoản trên mạng đều phải gắn danh tính thật, và đó là cách duy nhất chống nội dung giả. Cách nghĩ này bỏ qua những người có lý do chính đáng để không công khai danh tính, như người tố giác sai phạm, người tìm hỗ trợ cho vấn đề riêng tư, và bỏ qua rủi ro khi một nền tảng giữ danh tính thật của hàng triệu người.
Thái cực kia cho rằng mọi đề xuất xác minh đều là cách thu thập dữ liệu, nên tránh hết. Cách nghĩ này bỏ qua thực tế là tài khoản ảo hàng loạt đang làm hại người dùng thật, và một số hình thức xác minh có thể làm mà lộ rất ít. Như đã nói ở bài về chứng minh tuổi trong danh mục này, các kỹ thuật như tiết lộ chọn lọc cho phép chứng minh đủ mà không đưa thừa.
Câu hỏi đáng đặt cho mỗi đề xuất là: ai thu dữ liệu gì, giữ bao lâu, ai được xem, có chứng minh được từng phần không, người không muốn tham gia có còn đường khác không. Với người dùng bình thường, hiểu được những câu hỏi này đã đủ để không bị cuốn theo lời quảng cáo hay nỗi sợ, và để chọn dịch vụ một cách tỉnh táo khi định danh số tiếp tục thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Tài khoản có dấu xác minh thì có chắc là người thật không?
Dấu xác minh cho biết tài khoản đã qua quy trình kiểm của nền tảng tại một thời điểm, nhưng tài khoản vẫn có thể bị chiếm sau đó. Với yêu cầu chuyển tiền hay thông tin nhạy cảm, vẫn nên xác nhận qua kênh khác đã biết.
Ảnh không có thông tin nguồn gốc có phải là ảnh giả không?
Không. Phần lớn ảnh trên mạng hiện nay không mang thông tin nguồn gốc, và thông tin này dễ mất khi chụp màn hình hay đăng lại. Thông tin nguồn gốc chỉ giúp xác nhận ảnh có gắn, không dùng để kết luận ảnh không gắn là giả.
Có nên quét khuôn mặt để nhận dấu “người thật” ở các dịch vụ lạ không?
Cân nhắc kỹ. Khuôn mặt là dữ liệu sinh trắc không đổi được. Chỉ làm với dịch vụ có chính sách rõ ràng về việc lưu, xoá và chia sẻ dữ liệu, và khi lợi ích thật sự đáng giá. Không làm theo lời mời có thưởng từ nguồn không rõ.
Làm sao biết cuộc gọi video từ người quen có phải là thật?
Đừng dựa vào hình và giọng. Kết thúc cuộc gọi, gọi lại vào số đã lưu từ trước, hoặc hỏi câu chỉ hai người biết. Các dấu hiệu nhận ra video giả có bài chi tiết ở trang AI Bảo Mật, nhưng gọi lại vẫn là cách chắc nhất.
Người bán hàng online nên làm gì khi bị lập tài khoản giả mạo?
Báo nền tảng theo quy trình báo giả mạo, công bố lại danh sách kênh chính thức cho khách, nhắc khách không chuyển tiền qua kênh khác. Giữ bằng chứng về tài khoản giả để dùng khi cần trình báo.
Sau này có phải đứng tên thật ở mọi nơi trên mạng không?
Chưa có cơ sở để khẳng định điều đó. Các hướng đang thử rất đa dạng, nhiều hướng cố gắng chứng minh là người mà không lộ là ai. Quy định từng nước cũng khác nhau. Hãy theo dõi thông tin chính thức thay vì tin dự báo chắc chắn.