Thay đổi nhỏ như trang điểm, nhuộm tóc, để râu ít ảnh hưởng tới nhận diện khuôn mặt; còn phẫu thuật thay đổi cấu trúc xương hàm, gò má, sống mũi, hoặc thời gian trôi qua nhiều năm, có thể khiến máy không nhận ra bạn so với mẫu cũ. Ngược lại, cặp sinh đôi cùng trứng là trường hợp máy dễ nhận nhầm người này thành người kia.
Bài viết giải thích vì sao máy nhạy với một số thay đổi mà không nhạy với thay đổi khác, khi nào bạn cần đăng ký lại mẫu trên điện thoại, cập nhật với ngân hàng, hay tính đến chuyện làm lại căn cước, và cặp sinh đôi nên cài đặt gì. Bài không bàn chuyện có nên phẫu thuật hay không, chỉ bàn chuyện định danh sau đó.
Máy nhìn vào phần nào của khuôn mặt
Mô hình nhận diện khuôn mặt không học thuộc màu son hay kiểu tóc, vì những thứ đó đổi hằng ngày. Trong quá trình huấn luyện, nó được cho xem cùng một người với đủ kiểu ăn mặc, ánh sáng, biểu cảm, nên tự học cách bỏ qua những thay đổi bề mặt. Thứ nó dựa vào nhiều nhất là cấu trúc: khoảng cách và tỷ lệ giữa hốc mắt, sống mũi, gò má, đường hàm, cằm.
Vì vậy, có hai loại thay đổi khác nhau về bản chất. Loại thứ nhất là thay đổi bề mặt, như trang điểm, nhuộm tóc, đeo khuyên, để râu ngắn, rám nắng; máy gần như không bị ảnh hưởng. Loại thứ hai là thay đổi cấu trúc, như gọt hàm, độn cằm, nâng mũi có sụn, tiêm chất làm đầy với lượng lớn, hoặc tổn thương sau tai nạn; loại này làm vector đặc trưng dịch đi, có thể đủ xa để rơi xuống dưới ngưỡng.
Cảm biến chiều sâu trên một số điện thoại còn đo hình dạng ba chiều của mặt, nên đặc biệt nhạy với thay đổi về độ nhô của mũi, cằm, gò má. Điều này tốt cho bảo mật, nhưng cũng có nghĩa là người vừa phẫu thuật nâng mũi có thể thấy điện thoại "quên" mình nhanh hơn so với ứng dụng chỉ dùng ảnh phẳng.
Mức ảnh hưởng của từng loại thay đổi
Bảng dưới là định hướng chung, mức thực tế khác nhau theo thuật toán, thiết bị và mức độ thay đổi ở từng người.
| Thay đổi | Ảnh hưởng thường gặp | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Trang điểm thường ngày, nhuộm tóc | Gần như không | Không cần làm gì |
| Để râu dày hoặc cạo hẳn râu lâu năm | Nhẹ đến vừa | Đăng ký thêm một diện mạo nếu máy hỗ trợ |
| Tăng hoặc giảm cân nhiều | Vừa, tăng dần theo mức thay đổi | Đăng ký lại trên điện thoại khi bị từ chối nhiều |
| Phẫu thuật mí, nâng mũi | Vừa, rõ hơn với cảm biến chiều sâu | Đăng ký lại trên điện thoại sau khi hết sưng |
| Gọt hàm, độn cằm, chỉnh gò má | Đáng kể | Đăng ký lại; nếu ngân hàng không khớp với ảnh căn cước, ra quầy hỏi hướng xử lý |
| Tổn thương sau tai nạn, bỏng | Có thể rất lớn | Làm việc trực tiếp với cơ quan cấp giấy tờ và ngân hàng |
Thời gian sưng nề sau phẫu thuật khiến khuôn mặt thay đổi liên tục trong vài tuần, nên đăng ký lại ngay lúc đó chưa có ý nghĩa. Trong giai đoạn này, hãy dùng mã PIN cho điện thoại và giữ hạn mức chuyển tiền ở mức không cần xác thực sinh trắc nếu có thể.
Cặp sinh đôi và anh chị em giống nhau
Khuôn mặt là điểm yếu. Cặp sinh đôi cùng trứng có cấu trúc khuôn mặt rất giống nhau, nên ngay cả hệ thống tốt cũng có thể nhận nhầm. Đây không phải lỗi của một hãng nào mà là giới hạn chung của sinh trắc khuôn mặt. Các hãng điện thoại lớn đều có ghi chú về trường hợp này trong tài liệu bảo mật.
Vân tay và mống mắt thì khác. Vân tay và mống mắt hình thành theo cách ngẫu nhiên hơn, nên cặp sinh đôi cùng trứng vẫn có vân tay và mống mắt khác nhau. Nếu bạn có anh chị em sinh đôi, dùng vân tay cho điện thoại và ứng dụng ngân hàng là lựa chọn hợp lý hơn khuôn mặt.
Ứng dụng ngân hàng thì sao. Ngân hàng so khuôn mặt với ảnh trong chip căn cước của chính chủ, kết hợp thiết bị đã đăng ký và các yếu tố khác. Người sinh đôi muốn giao dịch thay vẫn phải có điện thoại, mật khẩu và vượt qua kiểm tra rủi ro. Dù vậy, giữ điện thoại và mật khẩu cho riêng mình vẫn là lớp bảo vệ quan trọng nhất.
Thoả thuận rõ trong gia đình. Anh chị em sinh đôi thường dùng chung nhiều thứ từ nhỏ. Với tài khoản tiền bạc, nên thống nhất từ sớm rằng mỗi người giữ thiết bị và mật khẩu riêng, không thử mở máy của nhau "cho vui", vì thói quen đó làm mờ ranh giới khi có tranh chấp.
Tuổi tác: khuôn mặt mười năm sau có còn là bạn
Khuôn mặt người lớn thay đổi chậm nhưng liên tục: da mất đàn hồi, mỡ dưới da phân bố lại, mí mắt sụp, đường hàm mềm đi. Với điện thoại, nhiều hệ thống tự cập nhật mẫu sau mỗi lần nhận thành công, nên bạn hầu như không thấy khác biệt. Vấn đề nằm ở chỗ so với ảnh cố định chụp từ lâu, như ảnh trên giấy tờ.
Ảnh trong chip căn cước được chụp lúc bạn làm thẻ. Nếu thẻ được làm cách đây nhiều năm, khoảng cách giữa khuôn mặt hiện tại và ảnh đó lớn dần theo thời gian. Ngân hàng cần so mặt bạn với ảnh này khi cập nhật sinh trắc, nên người có ảnh căn cước cũ dễ gặp khó hơn. Pháp luật về căn cước có quy định các mốc tuổi phải đổi thẻ, một phần cũng để ảnh trên thẻ không quá cách xa khuôn mặt thật; mốc cụ thể bạn kiểm theo quy định hiện hành.
Với trẻ em, khuôn mặt thay đổi nhanh hơn rất nhiều, đặc biệt trong tuổi dậy thì. Đó là lý do nhận diện khuôn mặt kém tin cậy với trẻ nhỏ, và các hãng thường khuyến cáo không dùng khuôn mặt làm khoá chính cho trẻ dưới khoảng mười ba tuổi. Việc thu và dùng dữ liệu sinh trắc của trẻ em còn có yêu cầu bảo vệ riêng, được bàn ở danh mục quyền với dữ liệu định danh của trang.
Khi thay đổi đến từ bệnh lý hoặc quá trình điều trị
Không phải thay đổi ngoại hình nào cũng là lựa chọn. Một số bệnh lý và quá trình điều trị làm khuôn mặt thay đổi trong thời gian ngắn: liệt một bên mặt khiến hai bên không còn cân đối, thuốc điều trị dài ngày gây phù nề, hoá trị làm rụng lông mày và lông mi, sụt cân nhanh sau một đợt ốm nặng. Những thay đổi này có thể làm cả điện thoại lẫn ứng dụng ngân hàng không nhận ra người bệnh đúng lúc họ cần chuyển tiền viện phí.
Cách chuẩn bị tốt nhất là làm trước khi cần. Nếu biết sắp vào đợt điều trị dài, người bệnh hoặc người nhà nên kiểm hạn mức giao dịch, sắp xếp các khoản chi định kỳ, và hỏi ngân hàng về thủ tục khi khách không xác thực được khuôn mặt. Với điện thoại, chuyển sang mã PIN hoặc vân tay trong thời gian này giúp tránh bị khoá vì thử sai nhiều lần.
Nếu người bệnh không còn tự giao dịch được, người nhà cần làm việc với ngân hàng theo thủ tục uỷ quyền hoặc các thủ tục khác pháp luật cho phép, chứ không cầm điện thoại người bệnh để quét mặt hộ. Nhân viên ngân hàng ở chi nhánh thường đã gặp nhiều tình huống tương tự và có thể hướng dẫn giấy tờ cần chuẩn bị.
Sau khi ngoại hình thay đổi lớn: thứ tự việc cần làm
Nếu bạn vừa trải qua phẫu thuật thay đổi cấu trúc khuôn mặt, tai nạn, hoặc thay đổi cân nặng rất lớn, hãy đi theo thứ tự này để tránh bị kẹt khi cần giao dịch gấp.
- Trong thời gian hồi phục, chuyển điện thoại sang mã PIN đủ dài, tạm tắt mở khoá khuôn mặt.
- Kiểm hạn mức chuyển tiền và các giao dịch định kỳ, sắp xếp sao cho không cần xác thực sinh trắc gấp trong vài tuần.
- Khi khuôn mặt đã ổn định, xoá mẫu cũ và đăng ký lại khuôn mặt trên điện thoại.
- Thử xác thực trong ứng dụng ngân hàng bằng một giao dịch nhỏ cần quét mặt nếu ứng dụng có tuỳ chọn kiểm tra.
- Nếu ngân hàng không khớp được với ảnh căn cước, mang căn cước ra quầy để được hướng dẫn.
- Nếu nhiều nơi đều không nhận ra bạn so với ảnh trên giấy tờ, liên hệ cơ quan công an nơi làm thủ tục căn cước để hỏi về việc cấp đổi theo quy định.
Đừng chờ đến lúc cần chuyển một khoản lớn mới phát hiện ứng dụng không nhận ra mình. Kiểm sớm trong điều kiện không vội cho bạn thời gian xử lý bình tĩnh.
Nhờ AI chuẩn bị khi phải làm việc với ngân hàng hoặc cơ quan
Khi phải giải thích tình huống của mình tại quầy, một bản ghi chú rõ ràng giúp mọi việc nhanh hơn. Chatbot có thể giúp soạn, miễn là bạn không đưa vào dữ liệu nhạy cảm.
- Câu lệnh mẫu: "Soạn giúp một đoạn ngắn, lịch sự, để trình bày tại quầy giao dịch ngân hàng: khuôn mặt thay đổi sau phẫu thuật nên ứng dụng không xác thực được với ảnh căn cước; cần được hướng dẫn cập nhật sinh trắc. Liệt kê giấy tờ nên mang theo và câu hỏi nên hỏi nhân viên."
- Không đưa vào chatbot ảnh trước và sau phẫu thuật, ảnh căn cước, số căn cước hay số tài khoản.
- Không nhờ chatbot tìm cách để ứng dụng chấp nhận khuôn mặt mới mà không qua quầy; ngoài việc vô ích, đó là đi ngược mục đích của lớp bảo vệ.
- Danh sách giấy tờ chatbot gợi ý chỉ là tham khảo, hãy gọi tổng đài ngân hàng hỏi trước để không phải đi hai lần.
Nếu bạn làm ở bộ phận hỗ trợ khách hàng, có thể nhờ chatbot soạn kịch bản trả lời khách gặp tình huống tương tự, giọng thông cảm, không hỏi tò mò về lý do thay đổi ngoại hình, chỉ tập trung vào thủ tục.
Câu hỏi thường gặp
Nâng mũi có làm điện thoại không nhận ra mặt không?
Có thể, nhất là với điện thoại dùng cảm biến chiều sâu vì nó đo cả độ nhô của mũi. Sau khi hết sưng, hãy xoá và đăng ký lại khuôn mặt. Trong thời gian hồi phục nên dùng mã PIN.
Sinh đôi cùng trứng có chuyển tiền được bằng mặt của nhau không?
Khuôn mặt sinh đôi đủ giống để làm máy nhận nhầm, nhưng ứng dụng ngân hàng còn đòi thiết bị đã đăng ký, mật khẩu và nhiều lớp kiểm tra khác. Mỗi người nên giữ riêng điện thoại và mật khẩu, và ưu tiên vân tay thay cho khuôn mặt.
Ảnh căn cước chụp đã lâu thì có bị ảnh hưởng gì không?
Có thể gặp khó khi ngân hàng so khuôn mặt hiện tại với ảnh trong chip. Nếu bị từ chối nhiều lần, ra quầy để được hỗ trợ; nếu đã đến mốc tuổi phải đổi thẻ hoặc khuôn mặt thay đổi quá nhiều, liên hệ cơ quan cấp thẻ.
Trang điểm đậm có bị coi là gian lận khi quét mặt không?
Trang điểm thường ngày không ảnh hưởng và không bị coi là gian lận. Hoá trang thay đổi đường nét, đeo mặt nạ hay miếng dán che mặt thì có thể bị lớp kiểm tra người thật từ chối vì không giống da thật.
Bao lâu nên đăng ký lại khuôn mặt trên điện thoại?
Không có lịch cố định. Nếu máy vẫn nhận nhanh, không cần làm gì. Khi thấy máy từ chối nhiều hơn trước, hoặc sau thay đổi ngoại hình lớn, hãy xoá và đăng ký lại ở nơi có ánh sáng tốt.
Trẻ em có nên dùng khuôn mặt để mở khoá máy không?
Không nên dùng làm khoá chính. Khuôn mặt trẻ thay đổi nhanh và dễ giống anh chị em, nên độ tin cậy thấp. Với trẻ có điện thoại riêng, mã PIN cùng với chế độ quản lý của phụ huynh là cách ổn định hơn.