Nhận diện mống mắt đọc hoa văn của vòng màu quanh con ngươi, còn nhận diện tĩnh mạch đọc mạng mạch máu dưới da lòng bàn tay hoặc ngón tay; cả hai dùng ánh sáng hồng ngoại, cho độ phân biệt rất cao và khó làm giả hơn khuôn mặt hay vân tay. Đổi lại, chúng cần thiết bị riêng, đắt hơn, nên chủ yếu xuất hiện ở nơi cần an ninh cao chứ chưa phổ biến trên điện thoại.
Bạn có thể gặp hai loại này ở cửa ra vào trung tâm dữ liệu, phòng máy chủ, một số cổng kiểm soát xuất nhập cảnh ở nước ngoài, hay một số dự án định danh quy mô lớn. Bài này giải thích chúng hoạt động thế nào, vì sao chính xác, có hại mắt không, và nên nghĩ gì khi được yêu cầu đăng ký.
Mống mắt: hoa văn hình thành ngẫu nhiên và ổn định
Mống mắt là vòng cơ có màu bao quanh con ngươi, làm nhiệm vụ co giãn để điều chỉnh lượng ánh sáng vào mắt. Nhìn gần, trên bề mặt của nó có rất nhiều chi tiết: nếp gấp, hốc, sợi, đốm, vòng đồng tâm. Hoa văn này hình thành trong giai đoạn phát triển của thai nhi một cách khá ngẫu nhiên, nên mắt trái và mắt phải của cùng một người cũng khác nhau, và cặp sinh đôi cùng trứng cũng có mống mắt khác nhau.
Người châu Á phần lớn có mống mắt màu nâu sẫm, dưới ánh sáng thường gần như không thấy chi tiết. Vì vậy máy quét dùng ánh sáng cận hồng ngoại, dưới loại ánh sáng này các hoa văn hiện rõ bất kể màu mắt. Máy chụp ảnh mắt, xác định ranh giới trong là con ngươi và ranh giới ngoài là lòng trắng, "trải phẳng" vòng mống mắt thành một dải chữ nhật, rồi mã hoá các đặc điểm thành một chuỗi bit. Phương pháp kinh điển này được nhà nghiên cứu John Daugman phát triển từ đầu những năm 1990 và vẫn là nền tảng của nhiều hệ thống hiện nay.
Ưu điểm lớn của mống mắt là ổn định. Khác với khuôn mặt thay đổi theo tuổi, cân nặng, mống mắt sau khi hình thành ít thay đổi qua nhiều năm. Mống mắt cũng được giác mạc che chắn nên ít bị trầy xước như vân tay của người lao động. Đó là lý do một số chương trình định danh quy mô quốc gia ở nước khác thu cả mống mắt bên cạnh vân tay.
Mống mắt và võng mạc: hai thứ hay bị nhầm
Phim ảnh hay gọi chung là "quét mắt", nhưng có hai kỹ thuật khác hẳn nhau. Phần lớn thiết bị bạn có thể gặp là quét mống mắt.
| Tiêu chí | Quét mống mắt | Quét võng mạc |
|---|---|---|
| Đọc cái gì | Hoa văn vòng màu phía trước mắt | Mạng mạch máu ở đáy mắt, phía sau |
| Khoảng cách | Vài chục centimet đến khoảng một mét tuỳ máy | Phải áp sát mắt vào ống kính |
| Cảm giác người dùng | Như nhìn vào máy ảnh | Khó chịu hơn, phải giữ yên mắt |
| Phổ biến | Có ở cửa kiểm soát, một số thiết bị cầm tay | Rất hiếm, chủ yếu ở cơ sở an ninh đặc biệt |
| Thông tin phụ | Ít thông tin về sức khoẻ | Mạch máu đáy mắt có thể phản ánh một số bệnh lý, nhạy cảm hơn |
Điểm cuối bảng đáng chú ý: ảnh đáy mắt có thể tiết lộ thông tin sức khoẻ, nên ngoài y khoa, quét võng mạc gần như không còn dùng cho định danh. Khi ai đó yêu cầu bạn "quét mắt", hỏi rõ là loại nào là việc hợp lý.
Tĩnh mạch lòng bàn tay và ngón tay: đọc những gì nằm dưới da
Máu trong tĩnh mạch hấp thụ ánh sáng cận hồng ngoại mạnh hơn mô xung quanh. Khi chiếu loại ánh sáng này vào lòng bàn tay rồi chụp, các tĩnh mạch hiện lên thành những đường tối trên nền sáng, tạo thành một mạng lưới riêng của từng người. Máy trích các điểm phân nhánh và hình dạng đường đi của mạch máu, chuyển thành mẫu để so khớp, tương tự cách làm với vân tay.
Lợi thế rõ nhất là mạng tĩnh mạch nằm bên trong cơ thể. Bạn không để lại nó trên cốc nước như vân tay, nó không hiện lên ảnh chụp mạng xã hội như khuôn mặt, và người lao động tay chân có vân mòn vẫn có mạch máu bình thường. Nhiều máy đọc lòng bàn tay còn không cần chạm, chỉ cần đưa tay lơ lửng phía trên, nên vệ sinh hơn ở nơi đông người.
Ở Nhật Bản, xác thực tĩnh mạch lòng bàn tay và ngón tay đã được một số ngân hàng đưa vào máy rút tiền từ khá lâu. Gần đây một số chuỗi bán lẻ ở nước ngoài thử thanh toán bằng lòng bàn tay. Ở Việt Nam, loại sinh trắc này còn ít xuất hiện với người dùng phổ thông; bạn có thể gặp nó ở cửa phòng máy chủ, kho hàng giá trị cao hoặc trong các giải pháp kiểm soát ra vào chuyên dụng.
Vì sao hai loại này khó làm giả hơn
Nguồn để sao chép rất khó lấy. Muốn làm giả khuôn mặt, kẻ gian có thể lấy ảnh trên mạng. Muốn làm giả vân tay, có thể nhấc dấu tay trên đồ vật. Còn mạng tĩnh mạch nằm dưới da, mống mắt phải chụp ở cự ly gần bằng hồng ngoại; để có nguyên liệu, kẻ gian phải tiếp cận bạn trực tiếp với thiết bị chuyên dụng.
Đòi hỏi tín hiệu sống. Máy đọc tĩnh mạch cần máu đang chảy để thấy tương phản. Máy quét mống mắt tốt kiểm tra con ngươi co giãn khi đổi ánh sáng, độ cong của giác mạc, phản xạ đặc trưng của mắt thật. Ảnh in hay mắt giả khó tái tạo đủ các phản ứng này.
Độ phân biệt cao. Hoa văn mống mắt chứa rất nhiều chi tiết độc lập, nên xác suất hai người khác nhau trùng mẫu là cực thấp. Điều này đặc biệt có giá trị khi cần nhận dạng một với nhiều trong kho dữ liệu lớn.
Nhưng không có gì là tuyệt đối. Các nhà nghiên cứu đã trình diễn việc đánh lừa một số máy quét mống mắt đời cũ bằng ảnh in độ phân giải cao kèm kính áp tròng. Thiết bị đời mới đã bổ sung lớp kiểm tra, nhưng nguyên tắc không đổi: sinh trắc nên đi kèm yếu tố khác.
Mống mắt trong các hệ thống định danh quy mô lớn
Chính nhờ độ phân biệt cao, mống mắt hay được dùng ở những chỗ cần tìm một người trong kho rất lớn. Chương trình định danh số của Ấn Độ là ví dụ thường được nhắc: khi đăng ký, người dân được thu ảnh khuôn mặt, vân tay và mống mắt, để một người không thể đăng ký hai lần dưới hai tên khác nhau. Một số cơ quan tị nạn quốc tế cũng dùng mống mắt để cấp phát hỗ trợ cho người không có giấy tờ.
Ở Việt Nam, Luật Căn cước có hiệu lực từ giữa năm 2024 đã liệt kê mống mắt trong nhóm thông tin sinh trắc có thể được thu thập vào cơ sở dữ liệu căn cước, bên cạnh ảnh khuôn mặt và vân tay. Việc thu cụ thể với ai, khi nào, bằng thiết bị nào được hướng dẫn trong các văn bản thi hành và có thể thay đổi; bạn nên kiểm thông tin trên cổng chính thức hoặc hỏi trực tiếp cơ quan công an khi làm thủ tục, thay vì tin các bài chia sẻ trên mạng.
Với người dân, ý nghĩa thực tế là mống mắt không còn là thứ chỉ có trong phim. Bạn có thể gặp máy quét mống mắt ở nơi làm thủ tục. Biết trước nó hoạt động thế nào, mất bao lâu, có hại mắt không, giúp bạn bình tĩnh hơn và đặt đúng câu hỏi về dữ liệu của mình.
Những băn khoăn hay gặp về sức khoẻ và quyền riêng tư
Người lần đầu được yêu cầu quét mắt hay quét bàn tay thường có vài lo lắng giống nhau. Dưới đây là những điều nên biết.
- Ánh sáng cận hồng ngoại trong máy quét mống mắt dành cho dân dụng được thiết kế ở mức tuân theo tiêu chuẩn an toàn quang sinh học cho mắt; bạn chỉ nhìn vào trong vài giây. Nếu đang có bệnh lý về mắt, hãy hỏi bác sĩ nhãn khoa trước.
- Đeo kính áp tròng có màu hoặc có hoa văn sẽ che mống mắt thật và làm máy không nhận; kính áp tròng trong suốt thường không ảnh hưởng nhiều.
- Sau phẫu thuật mắt như mổ đục thuỷ tinh thể, hình dạng con ngươi có thể thay đổi; nên đăng ký lại mẫu.
- Dữ liệu mống mắt và tĩnh mạch là dữ liệu sinh trắc, thuộc nhóm nhạy cảm. Bạn có quyền được biết ai thu, để làm gì, lưu ở đâu, lưu bao lâu.
- Hãy cảnh giác với các chương trình đề nghị quét mắt để đổi lấy tiền hoặc quà; dữ liệu sinh trắc không đổi được khi đã trao đi, nên đừng đánh đổi nó vì một phần thưởng nhỏ.
Nếu bạn là người quản lý một cơ sở định lắp máy quét mống mắt hay tĩnh mạch cho nhân viên, nên có phương án thay thế cho người không thể hoặc không muốn đăng ký, và lập văn bản về cách lưu, xoá dữ liệu.
Nhờ AI tìm hiểu và so sánh khi cơ sở của bạn định lắp
Người làm hành chính, quản lý toà nhà hay phụ trách an ninh ở doanh nghiệp vừa và nhỏ có thể dùng chatbot để chuẩn bị trước buổi làm việc với nhà cung cấp. Câu lệnh mẫu: "Liệt kê mười câu hỏi nên hỏi nhà cung cấp thiết bị kiểm soát ra vào dùng mống mắt hoặc tĩnh mạch lòng bàn tay, về độ chính xác, kiểm tra người thật, nơi lưu mẫu sinh trắc, mã hoá, xoá dữ liệu khi nhân viên nghỉ việc, phương án cho người không đăng ký được."
Bạn cũng có thể nhờ chatbot soạn bản thông báo cho nhân viên giải thích vì sao công ty dùng sinh trắc ở một số cửa, dữ liệu được dùng vào đâu, ai được tiếp cận, và cách đề nghị phương án thay thế. Bản nháp do AI viết cần người phụ trách pháp chế hoặc nhân sự rà lại để khớp với chính sách thật của công ty.
Lưu ý là chatbot không biết số liệu thử nghiệm của từng dòng máy, và có thể trả lời tự tin cả những điều nó không chắc. Thông số độ chính xác phải lấy từ tài liệu kỹ thuật của nhà sản xuất, tốt nhất là kết quả kiểm thử của bên thứ ba độc lập. Phần chọn mua, lắp đặt cửa kiểm soát ra vào được bàn kỹ ở trang AI An Ninh trong cùng hệ.
Câu hỏi thường gặp
Quét mống mắt có làm hại mắt không?
Máy quét mống mắt dân dụng dùng ánh sáng cận hồng ngoại cường độ thấp và chỉ trong vài giây, được thiết kế theo tiêu chuẩn an toàn cho mắt. Người có bệnh lý về mắt nên hỏi bác sĩ nhãn khoa trước khi dùng thường xuyên.
Đeo kính cận có quét mống mắt được không?
Kính gọng thường vẫn quét được nếu tròng kính sạch và không phản chiếu quá nhiều; máy có thể yêu cầu tháo kính nếu bị loá. Kính áp tròng màu hoặc có hoa văn thì phải tháo vì che mất mống mắt thật.
Tĩnh mạch lòng bàn tay có thay đổi khi về già không?
Mạng tĩnh mạch khá ổn định qua nhiều năm, nhưng sụt cân nhiều, bệnh lý mạch máu hay chấn thương bàn tay có thể làm thay đổi. Khi máy từ chối nhiều lần, hãy đăng ký lại mẫu thay vì cố thử.
Vì sao điện thoại ít dùng quét mống mắt?
Vì cần thêm camera và đèn hồng ngoại chuyên dụng, người dùng phải đưa máy sát mắt, và khó dùng ngoài nắng. Đã có một số đời điện thoại thử tích hợp rồi bỏ, vì nhận diện khuôn mặt ba chiều tiện hơn cho đa số người dùng.
Có nên quét mắt để nhận quà hay tiền thưởng?
Không nên nếu bạn không hiểu rõ ai giữ dữ liệu, dùng vào việc gì và có xoá được không. Mống mắt không đổi được suốt đời; một phần quà nhỏ không bù được rủi ro dữ liệu đó bị dùng sai mục đích về sau.