Chip trong hộ chiếu điện tử lưu lại chính những gì in trên trang thông tin (họ tên, ngày sinh, số hộ chiếu, ngày hết hạn…) cùng ảnh khuôn mặt dạng số, và toàn bộ được cơ quan cấp ký bằng chữ ký số. Nhờ chữ ký đó, máy đọc ở sân bay hay ứng dụng xác minh biết dữ liệu là thật và chưa bị sửa, điều mà ảnh chụp trang giấy không chứng minh được.
Việt Nam đã cấp hộ chiếu gắn chip điện tử bên cạnh mẫu không gắn chip; loại nào được cấp, điều kiện và lệ phí ra sao thì bạn kiểm trên cổng dịch vụ công và trang của cơ quan quản lý xuất nhập cảnh ở thời điểm làm, vì quy định có thể thay đổi. Bài này giải thích phần ít ai nói: bên trong chip có gì, ai đọc được, vì sao đọc bằng điện thoại phải nhập thông tin trước, và cách giữ cho chip không hỏng giữa chuyến đi.
Nhận ra hộ chiếu gắn chip và chuẩn chung mà nó tuân theo
Hộ chiếu gắn chip có một biểu tượng nhỏ trên bìa: hình chữ nhật có vòng tròn ở giữa, trông giống ống kính máy ảnh. Đây là ký hiệu chung cho hộ chiếu điện tử theo tiêu chuẩn của Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO), cơ quan đặt ra quy cách hộ chiếu máy đọc được mà hầu hết các nước theo. Chip và ăng-ten thường nằm trong bìa hoặc trong một trang dày bằng nhựa, bạn không nhìn thấy trực tiếp.
Vì theo chung một tiêu chuẩn, máy đọc ở cửa khẩu của nước này đọc được hộ chiếu điện tử của nước kia mà không cần phần mềm riêng cho từng nước. Đó là lý do hộ chiếu gắn chip gắn liền với cổng kiểm soát tự động ở sân bay và với các ứng dụng xác minh danh tính quốc tế: cùng một cách đọc, cùng một cách kiểm chữ ký.
Nên phân biệt hộ chiếu gắn chip với căn cước gắn chip. Cả hai đều có chip lưu dữ liệu đã ký số và đọc được bằng điện thoại có kết nối không dây tầm gần, nhưng phục vụ mục đích khác: căn cước dùng để định danh trong nước, còn hộ chiếu là giấy tờ đi lại quốc tế. Dịch vụ nước ngoài gần như luôn muốn hộ chiếu, vì họ có sẵn công cụ đọc và kiểm hộ chiếu theo chuẩn quốc tế, còn mẫu căn cước của từng nước thì không phải nơi nào cũng hỗ trợ.
Bên trong chip có gì, và không có gì
Tiêu chuẩn chia dữ liệu trong chip thành các nhóm. Không phải nước nào cũng dùng hết các nhóm; bảng dưới là phần phổ biến theo tiêu chuẩn chung, còn hộ chiếu Việt Nam cụ thể lưu những gì thì theo thông tin chính thức của cơ quan cấp.
| Nhóm dữ liệu | Nội dung | Ghi chú |
|---|---|---|
| Dữ liệu trang thông tin | Giống dòng mã máy đọc ở chân trang: họ tên không dấu, quốc tịch, ngày sinh, giới tính, số hộ chiếu, ngày hết hạn | Bắt buộc trong mọi hộ chiếu điện tử |
| Ảnh khuôn mặt | Ảnh chân dung dạng số, dùng để so với khuôn mặt người cầm | Bắt buộc; là phần cổng tự động dùng nhiều nhất |
| Vân tay, mống mắt | Một số nước lưu thêm vân tay | Không bắt buộc theo chuẩn chung; nếu có thì được bảo vệ bằng lớp kiểm soát truy cập chặt hơn, chỉ máy của cơ quan được cấp quyền mới đọc |
| Dữ liệu bảo mật | Chữ ký số của cơ quan cấp trên toàn bộ dữ liệu, khoá dùng để chống sao chép chip | Giúp phát hiện chip giả hoặc dữ liệu bị sửa |
| Không có trong chip | Lịch sử xuất nhập cảnh, thị thực, số dư tài khoản, vị trí của bạn | Dấu xuất nhập cảnh và thị thực vẫn nằm trên trang giấy hoặc trong hệ thống của từng nước |
Điều đáng nhớ là chip không phải thiết bị theo dõi. Nó không có pin, không phát tín hiệu khi nằm trong túi, chỉ hoạt động khi được đặt sát máy đọc và nhận năng lượng từ chính máy đọc đó trong khoảnh khắc ngắn.
Vì sao đọc chip phải nhập số hộ chiếu, ngày sinh trước
Chip không mở cho bất kỳ ai chạm vào. Để chống người lạ quét trộm khi hộ chiếu nằm trong túi, tiêu chuẩn yêu cầu máy đọc phải chứng minh nó đang nhìn thấy trang thông tin. Cách làm là dùng số hộ chiếu, ngày sinh và ngày hết hạn làm chìa khoá mở kênh liên lạc với chip.
Vì vậy ứng dụng sẽ quét dòng mã máy đọc trước. Khi một ứng dụng xác minh hỏi chụp trang thông tin rồi mới bảo áp hộ chiếu vào lưng điện thoại, đó là nó đang lấy chìa khoá từ dòng mã ở chân trang. Nếu ảnh chụp dòng mã bị mờ, bước đọc chip sẽ thất bại dù chip vẫn tốt.
Kênh liên lạc được mã hoá. Sau khi mở bằng chìa khoá, dữ liệu đi giữa chip và máy đọc được mã hoá, nên người đứng cạnh dùng thiết bị nghe lén cũng khó thu được nội dung.
Chữ ký số kiểm được tính thật. Máy đọc kiểm chữ ký của cơ quan cấp bằng chứng thư mà các nước trao đổi với nhau. Chữ ký hợp lệ nghĩa là dữ liệu do đúng nước đó cấp và chưa bị ai sửa từ lúc phát hành.
Ảnh chụp trang giấy thì không có các lớp này. Ảnh trang thông tin có thể bị sửa bằng phần mềm chỉnh ảnh hoặc công cụ AI tạo ảnh. Đây là lý do dịch vụ xác minh ngày càng ưu tiên đọc chip: chống được giấy tờ giả dạng ảnh mà mắt thường và cả máy đọc ảnh khó phát hiện.
Đọc chip hộ chiếu bằng điện thoại khi dịch vụ yêu cầu
Một số ứng dụng xác minh danh tính, ứng dụng khai báo nhập cảnh của vài nước, và ví giấy tờ số yêu cầu đọc chip hộ chiếu. Thao tác thường như sau; tên nút và thứ tự có thể khác theo từng ứng dụng.
- Bật tính năng kết nối không dây tầm gần (NFC) của điện thoại nếu máy có. Phần lớn điện thoại đời gần đây đều có, nhưng vị trí ăng-ten khác nhau: thường ở giữa hoặc phía trên mặt lưng.
- Tháo ốp lưng dày hoặc ốp có kim loại, tấm hít nam châm, ví đựng thẻ gắn sau máy.
- Mở trang thông tin, chụp dòng mã máy đọc theo khung ứng dụng hướng dẫn, đủ sáng, không lóa.
- Gập hộ chiếu lại, đặt bìa có biểu tượng chip áp sát vào lưng điện thoại. Giữ yên, không xê dịch cho đến khi ứng dụng báo xong; quá trình thường mất vài giây đến vài chục giây vì phải truyền cả ảnh khuôn mặt.
- Nếu báo lỗi, dịch hộ chiếu lên xuống từng chút để tìm đúng vị trí ăng-ten, thử cả mặt bìa trước và bìa sau.
- Đọc xong, ứng dụng thường hiển thị ảnh và thông tin lấy từ chip để bạn đối chiếu. Thông tin sai lệch so với trang giấy là chuyện bất thường, nên liên hệ cơ quan cấp.
Chỉ đọc chip trong ứng dụng chính thức của dịch vụ bạn chủ động sử dụng. Ứng dụng lạ đòi đọc chip hộ chiếu hay căn cước "để nhận quà", "để xác minh trúng thưởng" là dấu hiệu đáng ngờ: dữ liệu chip gồm cả ảnh khuôn mặt chất lượng tốt của bạn.
Bảo quản để chip không hỏng giữa chuyến đi
Chip và ăng-ten khá bền nhưng không phải không hỏng được. Chip hỏng thì hộ chiếu vẫn dùng được ở quầy có người kiểm tra, nhưng bạn mất khả năng đi cổng tự động và có thể bị hỏi thêm. Một vài thói quen giúp tránh điều đó.
- Không gập đôi, không bẻ cong bìa hộ chiếu, không nhét vào túi quần sau rồi ngồi đè lên.
- Không đục lỗ, không dập ghim, không dán nhãn lên bìa có chip.
- Tránh để hộ chiếu trong xe nắng lâu giờ hay gần nguồn nhiệt cao; nhiệt có thể làm bong lớp ép.
- Tránh nước: dùng túi chống nước khi đi biển, đi mưa. Bìa bị ngấm nước rồi khô lại có thể làm cong và đứt ăng-ten.
- Ví chống quét không bắt buộc. Kênh đọc chip vốn cần thông tin từ trang giấy mới mở được; dùng ví loại này cũng được, nhưng nhớ lấy hộ chiếu ra khi đi cổng tự động.
- Không cho người khác giữ hộ chiếu lâu ngoài trường hợp quy định cho phép; với khách sạn hay nơi thuê nhà, đề nghị họ chụp hoặc ghi thông tin rồi trả lại ngay.
Nếu cổng tự động không nhận hộ chiếu của bạn nhiều lần ở nhiều nơi khác nhau, có thể chip đã hỏng. Liên hệ cơ quan quản lý xuất nhập cảnh để được hướng dẫn kiểm tra hoặc cấp lại theo quy định hiện hành.
Dùng AI tìm hiểu về hộ chiếu điện tử: hỏi gì và tránh gì
Chatbot AI giải thích khá tốt các khái niệm kỹ thuật quanh hộ chiếu điện tử, như dòng mã máy đọc gồm những trường nào, chữ ký số kiểm thế nào, khác nhau giữa các lớp kiểm soát truy cập. Câu lệnh mẫu: "Giải thích cho người không làm kỹ thuật cách máy đọc ở sân bay kiểm một hộ chiếu điện tử là thật, theo tiêu chuẩn chung của ICAO. Chia thành các bước, mỗi bước một câu, và nói rõ bước nào chống được loại gian lận nào."
Phần chatbot dễ sai là thủ tục và con số cụ thể của Việt Nam: lệ phí, thời hạn hộ chiếu, ai được cấp loại gắn chip, làm ở đâu. Mô hình có thể trả lời theo dữ liệu cũ hoặc trộn quy định của nước khác. Với những câu này, dùng AI để biết nên hỏi gì, rồi tra trên cổng dịch vụ công và trang của cơ quan quản lý xuất nhập cảnh. Có thể thêm vào câu lệnh: "Với những thông tin phụ thuộc quy định Việt Nam hiện hành, hãy nói rõ là cần kiểm trên nguồn chính thức thay vì đưa con số."
Và như mọi việc liên quan định danh, không chụp trang thông tin hộ chiếu hay dòng mã máy đọc đưa vào chatbot. Dòng mã đó chứa đúng ba thông tin dùng làm chìa khoá mở chip: số hộ chiếu, ngày sinh, ngày hết hạn. Nếu cần ví dụ minh hoạ, nhờ AI tự tạo một dòng mã mẫu với dữ liệu giả.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết hộ chiếu của mình có gắn chip hay không?
Nhìn bìa hộ chiếu: hộ chiếu điện tử có biểu tượng hình chữ nhật với vòng tròn ở giữa, ký hiệu chung theo tiêu chuẩn ICAO. Không có biểu tượng này thì nhiều khả năng là mẫu không gắn chip; nếu chưa chắc, hỏi cơ quan đã cấp.
Chip hộ chiếu có lưu lịch sử đi lại của mình không?
Không. Theo tiêu chuẩn chung, chip lưu thông tin trang đầu, ảnh khuôn mặt, có thể thêm vân tay ở một số nước, cùng dữ liệu bảo mật. Dấu xuất nhập cảnh và thị thực nằm trên trang giấy hoặc trong hệ thống của từng nước.
Người lạ có quét trộm chip hộ chiếu trong túi được không?
Rất khó. Chip chỉ mở khi máy đọc có số hộ chiếu, ngày sinh và ngày hết hạn lấy từ trang thông tin, và kênh truyền được mã hoá. Rủi ro thực tế lớn hơn là bạn tự gửi ảnh trang thông tin cho nơi không đáng tin.
Chip hộ chiếu hỏng thì có đi nước ngoài được không?
Thường vẫn đi được qua quầy có cán bộ kiểm tra vì trang giấy vẫn hợp lệ, nhưng không dùng được cổng tự động và có thể bị hỏi thêm. Nên liên hệ cơ quan quản lý xuất nhập cảnh để được hướng dẫn theo quy định hiện hành.
Vì sao đọc chip bằng điện thoại cứ báo lỗi?
Nguyên nhân hay gặp là ốp lưng dày hoặc có kim loại, đặt hộ chiếu lệch vị trí ăng-ten, xê dịch giữa chừng, hoặc ảnh dòng mã máy đọc bị mờ nên chìa khoá mở chip sai. Tháo ốp, chụp lại dòng mã, dịch hộ chiếu tìm đúng vị trí.
Có nên đưa ảnh dòng mã máy đọc vào chatbot để nhờ giải nghĩa không?
Không nên. Dòng mã chứa số hộ chiếu, ngày sinh và ngày hết hạn, đúng bộ thông tin dùng để mở chip. Hãy nhờ AI tự tạo một dòng mã mẫu bằng dữ liệu giả rồi giải thích từng trường trên mẫu đó.