Ứng dụng ngân hàng đòi quét khuôn mặt khi chuyển tiền để chắc chắn người bấm chuyển là chính chủ tài khoản, chứ không phải kẻ gian đã lấy được mật khẩu, mã OTP hay chiếc điện thoại của bạn. Khuôn mặt được so với ảnh trong chip căn cước mà bạn đã đọc khi cập nhật sinh trắc, nên kẻ gian có đủ mật khẩu vẫn khó chuyển tiền đi.
Theo quy định áp dụng từ ngày 1/7/2024 của Ngân hàng Nhà nước (Quyết định 2345/QĐ-NHNN), các giao dịch chuyển tiền trực tuyến trên một ngưỡng nhất định phải xác thực sinh trắc. Ngưỡng khi quy định ra đời là trên 10 triệu đồng một lần hoặc tổng trên 20 triệu đồng một ngày; quy định có thể được điều chỉnh, bạn nên kiểm thông báo của ngân hàng mình. Bài này giải thích cơ chế, lỗi hay gặp và những tình huống bạn phải dừng lại.
Cập nhật sinh trắc lần đầu: máy làm gì ở từng bước
Lần đầu cập nhật, ứng dụng thường đi qua các bước sau. Thứ tự và tên gọi khác nhau theo từng ngân hàng, nhưng nguyên lý giống nhau.
- Chụp hoặc chọn giấy tờ: ứng dụng yêu cầu căn cước gắn chip, đôi khi cả hai mặt. Bước này để lấy thông tin cần thiết cho việc đọc chip.
- Đọc chip bằng NFC: bạn áp căn cước vào mặt lưng điện thoại. Điện thoại đọc dữ liệu trong chip, trong đó có ảnh khuôn mặt và thông tin nhân thân, kèm chữ ký số của cơ quan cấp để chứng minh dữ liệu không bị sửa.
- Quét khuôn mặt: camera chụp mặt bạn, thường kèm yêu cầu xoay đầu, nhìn thẳng, hoặc giữ yên để kiểm tra người thật.
- So khớp: hệ thống so khuôn mặt vừa quét với ảnh trong chip. Theo quy định, dữ liệu này còn được đối chiếu với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư hoặc qua ứng dụng định danh điện tử.
- Lưu mẫu: sau khi khớp, ngân hàng lưu mẫu sinh trắc gắn với tài khoản, dùng để so ở các lần chuyển tiền sau.
Từ các lần sau, khi chuyển tiền vượt ngưỡng, bạn chỉ cần quét mặt; máy so với mẫu đã lưu, không cần đọc chip lại. Riêng khi đổi điện thoại hoặc cài lại ứng dụng, nhiều ngân hàng yêu cầu xác thực lại để chống trường hợp kẻ gian cài ứng dụng của bạn lên máy của chúng.
Vì sao mật khẩu và mã OTP không còn đủ
Trong nhiều năm, chuyển khoản trực tuyến chỉ cần mật khẩu đăng nhập và mã OTP. Vấn đề là cả hai đều có thể bị lừa lấy: người dùng bị dụ nhập vào trang giả, đọc mã OTP cho kẻ giả nhân viên ngân hàng, hay cài ứng dụng độc hại cho phép kẻ gian điều khiển điện thoại từ xa. Khi đó, mọi bước xác thực đều "đúng", và tiền vẫn mất.
Một vấn đề khác là tài khoản đứng tên người này nhưng do người khác điều khiển, thường gọi là tài khoản thuê, mượn, mua bán. Kẻ gian dùng loại tài khoản này để nhận và rút tiền lừa đảo, rất khó truy vết. Yêu cầu khuôn mặt của chính chủ đối chiếu với chip căn cước làm cho việc thuê mượn tài khoản khó hơn nhiều, vì người mua tài khoản không có khuôn mặt của chủ tài khoản.
Cần nói rõ: sinh trắc không làm bạn miễn nhiễm với lừa đảo. Nó chặn trường hợp kẻ gian tự thao tác, nhưng không chặn được trường hợp bạn bị thuyết phục tự quét mặt để chuyển tiền cho kẻ gian. Phần lớn các vụ mất tiền hiện nay đi theo con đường thứ hai. Các kịch bản lừa chi tiết được phân tích ở trang AI Bảo Mật trong cùng hệ.
Lỗi hay gặp khi cập nhật hoặc quét mặt và cách xử lý
Phần lớn lỗi đến từ hai chỗ: đọc chip và chụp khuôn mặt. Bảng dưới gom các lỗi phổ biến; thông báo cụ thể trên ứng dụng có thể khác.
| Lỗi | Nguyên nhân thường gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Không đọc được chip | Điện thoại không có NFC hoặc chưa bật, áp sai vị trí, ốp lưng kim loại hoặc dày | Bật NFC trong cài đặt, tháo ốp, di chuyển thẻ chậm quanh vùng camera sau, giữ yên vài giây |
| Đọc chip giữa chừng thì báo lỗi | Thẻ bị nhấc lên sớm, thẻ cong hoặc chip hỏng | Đặt máy và thẻ lên mặt bàn phẳng, không cầm tay; thử lại; nếu nhiều máy đều lỗi, chip có thể hỏng |
| Khuôn mặt không khớp | Ảnh trên căn cước chụp đã lâu, ngoại hình đổi nhiều, ánh sáng kém | Thử ở nơi sáng đều, tháo kính, mũ; nếu vẫn không được, ra quầy giao dịch |
| Báo không phải người thật | Ngược sáng, máy rung, quay đầu quá nhanh, camera bẩn | Làm chậm theo hướng dẫn, lau camera, đứng đối diện nguồn sáng |
| Thông tin không khớp | Thông tin trên tài khoản khác với căn cước, ví dụ tài khoản mở bằng giấy tờ cũ | Ra quầy cập nhật thông tin, mang theo căn cước gắn chip |
Nếu ảnh trên căn cước chụp lúc bạn còn rất trẻ hoặc trước khi thay đổi ngoại hình lớn, việc so khớp có thể khó. Ra quầy để nhân viên hỗ trợ là cách nhanh nhất, thay vì thử đi thử lại đến khi bị khoá tạm.
Những tình huống phải dừng lại ngay, không quét mặt
Sinh trắc là lớp chốt cuối cùng. Vì vậy kẻ gian thường tìm cách dụ bạn tự mở chốt này. Gặp bất kỳ tình huống nào dưới đây, hãy dừng lại, không quét mặt.
- Có người gọi điện, nhắn tin xưng là nhân viên ngân hàng, công an, nhà mạng, bảo bạn "cập nhật sinh trắc" qua đường link hoặc ứng dụng họ gửi. Ngân hàng chỉ yêu cầu cập nhật trong ứng dụng chính thức bạn tự tải từ kho ứng dụng.
- Ứng dụng yêu cầu quét mặt trong khi bạn không hề thực hiện giao dịch nào.
- Ai đó đề nghị bạn quét mặt "giúp" để nhận tiền, nhận quà, hoàn tiền, hoặc để "mở khoá tài khoản bị phong toả".
- Người quen nhờ bạn mở tài khoản rồi quét mặt hộ, hoặc thuê bạn cho mượn tài khoản. Đây là hành vi vi phạm pháp luật, và bạn chịu trách nhiệm về mọi giao dịch qua tài khoản đứng tên mình.
- Màn hình xác nhận có số tiền, tên người nhận khác với điều bạn định làm.
- Bạn được yêu cầu cài thêm một ứng dụng "hỗ trợ" hoặc cấp quyền điều khiển màn hình trước khi quét mặt.
Nguyên tắc dễ nhớ: chỉ quét mặt trong ứng dụng chính thức, cho giao dịch do chính bạn khởi tạo, sau khi đã đọc rõ số tiền và người nhận. Nếu nghi ngờ, gọi số tổng đài in trên thẻ hoặc trong ứng dụng, không gọi số do người lạ cung cấp.
Đổi máy, đổi số, làm lại căn cước: khi nào phải xác thực lại
Mẫu sinh trắc ngân hàng lưu gắn với tài khoản, nhưng thiết bị và giấy tờ thì thay đổi. Bảng dưới gom những tình huống hay gặp; mỗi ngân hàng có thể xử lý khác, nên coi đây là định hướng để hỏi đúng câu.
| Tình huống | Thường phải làm gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đổi điện thoại mới | Đăng nhập trên máy mới, xác thực lại bằng khuôn mặt, có khi kèm mã gửi về số đã đăng ký | Đăng xuất và gỡ ứng dụng trên máy cũ trước khi bán hoặc cho |
| Cài lại ứng dụng trên cùng máy | Nhiều ứng dụng coi như thiết bị mới và yêu cầu xác thực lại | Chỉ cài từ kho ứng dụng chính thức |
| Đổi số điện thoại | Cập nhật số trong ứng dụng hoặc tại quầy, thường cần xác thực sinh trắc | Đừng để số cũ bị thu hồi trước khi đổi xong |
| Làm lại hoặc đổi căn cước | Có thể phải cập nhật lại thông tin giấy tờ và đọc chip của thẻ mới | Kiểm thông báo trong ứng dụng sau khi nhận thẻ mới |
| Ngoại hình đổi nhiều sau tai nạn, phẫu thuật | Ra quầy để được hỗ trợ cập nhật | Mang căn cước gắn chip; ảnh trên thẻ quá cũ có thể cần làm lại thẻ |
Mọi lời mời "xác thực lại" đến qua tin nhắn, cuộc gọi, mạng xã hội đều phải bị nghi ngờ trước. Tình huống thật luôn bắt đầu từ việc chính bạn đổi máy, đổi số hay cài lại ứng dụng, và yêu cầu xác thực hiện ra ngay trong ứng dụng chính thức bạn vừa mở.
Người cao tuổi và người không có điện thoại phù hợp
Điện thoại không có NFC. Một số máy đời cũ hoặc giá rẻ không đọc được chip. Nhiều ngân hàng cho phép cập nhật tại quầy, nhân viên dùng thiết bị chuyên dụng. Hỏi trước ngân hàng của mình về thủ tục thay vì vội mua máy mới.
Con cháu hỗ trợ, nhưng không làm thay. Con cháu có thể giúp cầm máy, chỉnh ánh sáng, đọc hướng dẫn, nhưng khuôn mặt quét phải là của chủ tài khoản. Không quét mặt mình vào tài khoản của cha mẹ, vì hệ thống sẽ không khớp và hành vi này có thể bị coi là bất thường.
Dạy lại nguyên tắc dừng lại. Người cao tuổi là nhóm hay bị gọi điện giả danh. Hãy dặn cha mẹ một câu duy nhất: ai bảo quét mặt qua điện thoại, qua đường link, thì cúp máy và gọi cho con. Lặp lại vài lần cho thành phản xạ.
Khi người thân không tự thao tác được nữa. Với người bệnh nặng hay suy giảm nhận thức, cách đúng là làm việc với ngân hàng về thủ tục uỷ quyền hoặc giám hộ theo pháp luật, không phải giữ điện thoại và tự quét mặt hộ.
Nhờ chatbot soạn hướng dẫn cho gia đình hoặc khách hàng
Nếu bạn muốn hướng dẫn cha mẹ cập nhật sinh trắc, hoặc là nhân viên chi nhánh cần một tờ hướng dẫn ngắn cho khách lớn tuổi, chatbot giúp soạn nháp nhanh. Câu lệnh mẫu: "Viết hướng dẫn tối đa mười bước, chữ to, câu ngắn, cho người trên 60 tuổi cập nhật sinh trắc học trong ứng dụng ngân hàng bằng căn cước gắn chip. Thêm một khung cảnh báo: không quét mặt theo yêu cầu qua điện thoại, tin nhắn, đường link. Không nêu tên ngân hàng cụ thể."
Bản nháp cần được đối chiếu với giao diện thật của ứng dụng ngân hàng mà gia đình bạn dùng, vì tên nút, thứ tự bước thay đổi theo phiên bản. Chatbot không nhìn thấy ứng dụng của bạn và có thể đoán sai tên mục. Đọc lại từng bước trên điện thoại thật trước khi in ra.
Tuyệt đối không chụp màn hình ứng dụng ngân hàng có số dư, số tài khoản, hay ảnh căn cước để gửi cho chatbot nhờ "xem giúp lỗi gì". Hãy mô tả bằng lời: đang ở bước nào, thông báo lỗi ghi gì, điện thoại loại gì, đã thử những gì.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển tiền dưới ngưỡng có phải quét mặt không?
Theo quy định, sinh trắc bắt buộc với giao dịch vượt ngưỡng hoặc khi tổng trong ngày vượt ngưỡng. Một số ngân hàng có thể chủ động yêu cầu quét mặt cả với giao dịch nhỏ khi phát hiện dấu hiệu bất thường, như thiết bị lạ hay giờ giấc khác thường.
Điện thoại không có NFC thì cập nhật sinh trắc bằng cách nào?
Bạn có thể ra quầy giao dịch để nhân viên hỗ trợ bằng thiết bị chuyên dụng, hoặc kiểm xem ngân hàng có cho phép xác thực qua ứng dụng định danh điện tử hay không. Thủ tục từng ngân hàng khác nhau, hãy hỏi tổng đài chính thức.
Ngân hàng có lưu khuôn mặt của bạn không?
Có. Để so ở các lần sau, ngân hàng lưu dữ liệu sinh trắc gắn với tài khoản. Đây là dữ liệu nhạy cảm, ngân hàng có nghĩa vụ bảo vệ theo pháp luật về dữ liệu cá nhân và quy định ngành ngân hàng.
Có người gọi bảo cập nhật sinh trắc qua đường link thì sao?
Đó gần như chắc chắn là lừa đảo. Ngân hàng không gửi đường link yêu cầu cập nhật sinh trắc qua tin nhắn hay cuộc gọi. Hãy cúp máy, không bấm link, và tự mở ứng dụng chính thức hoặc gọi tổng đài in trên thẻ để kiểm tra.
Thay đổi ngoại hình nhiều thì có bị khoá tài khoản không?
Không bị khoá vì lý do đó, nhưng có thể không quét mặt thành công. Khi đó bạn ra quầy giao dịch để được hỗ trợ cập nhật lại; nếu ảnh trên căn cước quá cũ, có thể cần làm lại căn cước theo quy định.
Cho người khác mượn tài khoản rồi tự quét mặt hộ có sao không?
Có. Cho thuê, cho mượn, mua bán tài khoản là hành vi bị pháp luật cấm. Mọi giao dịch qua tài khoản đứng tên bạn, kể cả khi người khác điều khiển, đều có thể khiến bạn liên đới trách nhiệm khi tài khoản bị dùng cho việc phạm pháp.