Mất thẻ căn cước gắn chip, trong 24 giờ đầu bạn nên làm bốn việc: chắc chắn là mất chứ không phải để quên, báo cho nơi cần báo, khoá những thứ có thể bị lợi dụng cùng tấm thẻ, và chuẩn bị xin cấp lại. Tấm thẻ một mình không đủ để kẻ gian rút tiền của bạn, nhưng kết hợp với thông tin khác thì có thể bị dùng để mạo danh, nhất là ở những nơi kiểm tra lỏng.
Bài này viết theo góc định danh số: thẻ gắn chip mang dữ liệu gì, rủi ro thật khi rơi vào tay người khác, và cách dùng định danh điện tử để đi qua khoảng thời gian chờ thẻ mới. Quy trình cấp lại, kênh nộp và giấy tờ có thể thay đổi theo quy định hiện hành; kiểm hướng dẫn trên ứng dụng định danh hoặc cổng dịch vụ công chính thức trước khi làm.
Tấm thẻ bị mất mang theo những gì của bạn
Mặt thẻ in họ tên, số định danh cá nhân, ngày sinh, ảnh khuôn mặt và một số thông tin khác tuỳ mẫu thẻ. Chip bên trong lưu dữ liệu có chữ ký của cơ quan cấp; muốn đọc chip thường phải có thông tin in trên thẻ, nên người nhặt được thẻ có thể đọc được. Tuy nhiên chip không chứa mật khẩu ngân hàng hay quyền truy cập tài khoản của bạn.
Rủi ro thật nằm ở chỗ khác. Một người có thẻ của bạn và gương mặt hơi giống bạn có thể thử dùng nó ở nơi kiểm tra bằng mắt thường. Kẻ gian cũng có thể dùng ảnh và thông tin trên thẻ để làm hồ sơ vay ở nơi kiểm tra không chặt, đăng ký dịch vụ, hoặc dựng câu chuyện lừa người thân của bạn. Những nơi xác thực bằng chip kèm kiểm tra khuôn mặt người thật khó bị qua mặt hơn nhiều.
Hiểu như vậy để không hoảng loạn mà cũng không chủ quan. Tấm thẻ mất không làm bạn mất tiền ngay, nhưng là một mảnh trong bộ dữ liệu mà kẻ gian cần. Việc của bạn là làm cho mảnh đó vô dụng càng sớm càng tốt, và theo dõi để phát hiện nếu có ai dùng nó.
Việc cần làm trong 24 giờ đầu
Thứ tự dưới đây ưu tiên chặn thiệt hại trước, thủ tục sau.
- Rà lại nơi để quên: quầy lễ tân khách sạn, quầy gửi xe, phòng khám, cửa hàng cầm giữ giấy tờ. Nhiều trường hợp “mất” thực ra là bị giữ lại và quên lấy.
- Nếu mất cùng ví hoặc điện thoại: khoá thẻ ngân hàng qua ứng dụng hoặc tổng đài chính thức, báo nhà mạng khoá SIM nếu mất điện thoại. Việc này quan trọng hơn chính tấm thẻ căn cước.
- Báo mất theo kênh chính thức: kiểm trên ứng dụng định danh chính thức hoặc cổng dịch vụ công có chức năng thông báo mất, khoá thẻ hay không; nếu không, hỏi cơ quan công an nơi bạn cư trú về cách trình báo.
- Nếu nghi bị trộm: trình báo với cơ quan công an nơi xảy ra sự việc, giữ lại xác nhận trình báo nếu có.
- Báo người thân: cảnh giác với ai đó dùng thông tin của bạn để liên lạc, nhờ vả, vay tiền.
- Ghi lại: thời điểm, nơi phát hiện mất, những gì mất cùng. Ghi chép này hữu ích khi trình báo và khi cần chứng minh về sau.
Đừng đăng ảnh thẻ cũ lên mạng xã hội để tìm lại, kể cả che bớt. Tin “ai nhặt được xin liên hệ” kèm ảnh thẻ chính là gửi thông tin của bạn tới hàng trăm người lạ, và kẻ gian có thể giả làm người nhặt được để lừa phí chuộc lại.
Xin cấp lại thẻ: nguyên lý và những gì nên chuẩn bị
Cấp lại thẻ căn cước do mất là thủ tục do cơ quan quản lý căn cước thực hiện. Tuỳ thời điểm và nơi cư trú, bạn có thể nộp đề nghị trực tuyến rồi tới nơi tiếp nhận để thu nhận sinh trắc, hoặc làm trọn tại nơi tiếp nhận. Vì dữ liệu của bạn đã có trong hệ thống, thủ tục cấp lại thường nhẹ hơn lần đầu làm thẻ.
Nên chuẩn bị: một giấy tờ khác có ảnh nếu có, như hộ chiếu hoặc bằng lái, để thuận tiện đối chiếu; điện thoại đã đăng nhập ứng dụng định danh chính thức; xác nhận trình báo nếu bị trộm. Hỏi rõ về lệ phí, thời gian trả thẻ và hình thức nhận thẻ khi nộp, vì những điều này có thể thay đổi theo quy định và theo nơi.
Khi nhận thẻ mới, số định danh cá nhân giữ nguyên, nhưng ngày cấp và có thể cả mẫu thẻ thay đổi. Bạn sẽ cần cập nhật ở ngân hàng, nhà mạng và những nơi đang lưu thông tin thẻ, theo cách đã nói trong bài về cấp đổi căn cước ở danh mục này. Nếu sau đó tìm lại được thẻ cũ, hỏi cơ quan cấp về cách xử lý thẻ cũ, không tiếp tục dùng song song.
Dùng gì trong thời gian chờ thẻ mới
Thời gian chờ thẻ là lúc định danh điện tử phát huy tác dụng. Bảng dưới gợi ý giấy tờ thay thế theo từng việc; nơi cụ thể có chấp nhận hay không tuỳ quy định và thiết bị của họ.
| Việc cần làm | Thay thế có thể dùng | Lưu ý |
|---|---|---|
| Làm thủ tục hành chính | Căn cước điện tử trên ứng dụng định danh chính thức | Hỏi trước nơi làm thủ tục có chấp nhận không |
| Đi máy bay nội địa | Căn cước điện tử, hộ chiếu, giấy tờ khác theo quy định hàng không | Kiểm quy định hiện hành của hãng và cảng hàng không trước chuyến bay |
| Nhận phòng khách sạn | Căn cước điện tử, hộ chiếu | Không để lại giấy tờ gốc thay thế làm tin |
| Giao dịch tại quầy ngân hàng | Tuỳ ngân hàng, có thể chấp nhận hộ chiếu hoặc yêu cầu chờ thẻ | Hỏi tổng đài chính thức trước khi đến |
| Nhận hàng, nhận bưu phẩm | Căn cước điện tử hoặc mã xác nhận của đơn vị giao | Không chụp ảnh giấy tờ gửi cho người giao hàng |
Đây là lý do nên kích hoạt tài khoản định danh điện tử đầy đủ từ trước khi có chuyện, thay vì đợi lúc mất thẻ mới làm. Với người chưa có tài khoản mức đủ dùng, việc kích hoạt có thể lại cần thẻ, tạo ra vòng luẩn quẩn đúng lúc bạn cần nhất.
Theo dõi bị mạo danh trong những tháng sau
Kiểm các khoản vay đứng tên mình. Theo dõi qua kênh chính thức của ngân hàng bạn dùng, và để ý thư, tin nhắn đòi nợ những khoản bạn không vay. Danh mục giả mạo danh tính của trang có bài chi tiết về cách kiểm.
Kiểm thuê bao đứng tên mình. Nhiều nhà mạng có cách tra cứu số thuê bao đăng ký theo giấy tờ của bạn. Phát hiện số lạ thì yêu cầu xử lý theo kênh chính thức.
Để ý cuộc gọi lạ biết rõ thông tin của bạn. Kẻ gian có thông tin trên thẻ có thể gọi tự xưng ngân hàng, cơ quan chức năng, đọc đúng họ tên, ngày sinh để tạo lòng tin. Biết đúng thông tin không chứng minh họ là người thật.
Giữ hồ sơ trình báo. Nếu sau này có khoản nợ hay hợp đồng mạo danh, xác nhận đã trình báo mất thẻ từ sớm là bằng chứng có ích cho bạn.
Mất thẻ của con hoặc của cha mẹ lớn tuổi
Trẻ em từ một độ tuổi nhất định đã có thẻ căn cước, và thẻ của học sinh rất dễ rơi trong cặp, ở sân trường, trên xe buýt. Khi con báo mất thẻ, cha mẹ làm các bước như người lớn nhưng thêm một việc: hỏi con đã từng chụp ảnh thẻ gửi cho ai chưa, đã dùng thẻ đăng ký tài khoản trò chơi hay mạng xã hội nào chưa. Với trẻ, rủi ro thường không nằm ở tấm thẻ mất mà ở những bản sao đã gửi đi trước đó.
Thủ tục cấp lại cho người chưa thành niên có thể cần cha mẹ hoặc người giám hộ đi cùng, tuỳ độ tuổi và quy định hiện hành. Hỏi trước nơi tiếp nhận để chuẩn bị đủ giấy tờ của cả cha mẹ lẫn con, tránh phải đi hai lần.
Với cha mẹ lớn tuổi, thẻ thường bị mất khi đi khám bệnh, đi chợ, hoặc bị để quên ở nơi làm thủ tục. Người lớn tuổi cũng là đối tượng dễ bị gọi điện lừa nhất sau khi mất giấy tờ, vì kẻ gian có thể giả làm cán bộ báo đã tìm thấy thẻ và xin phí gửi trả. Hãy dặn cha mẹ: mọi cuộc gọi liên quan tới thẻ bị mất đều phải hỏi con cháu trước khi làm gì, và không chuyển khoản cho bất kỳ ai hứa trả lại giấy tờ.
Phòng trước cho lần sau
Không ai muốn mất thẻ lần hai. Một vài thói quen nhỏ giúp giảm cả khả năng mất lẫn thiệt hại khi mất. Thứ nhất, không mang thẻ căn cước khi không cần, nhất là khi đi chơi, đi tập thể thao; khi đã có định danh điện tử dùng được ở nhiều nơi, thẻ có thể nằm ở nhà nhiều ngày hơn.
Thứ hai, không để thẻ làm tin ở nơi không bắt buộc, như gửi xe, thuê đồ, mượn đồ. Nếu nơi đó đòi giữ giấy tờ, hỏi phương án khác như đặt cọc hay ghi thông tin. Thứ ba, không giữ ảnh chụp hai mặt thẻ trong thư viện ảnh điện thoại; nếu cần lưu để tra cứu, cất trong thư mục có khoá và đóng dấu chữ lên ảnh.
Thứ tư, ghi sẵn ở nơi an toàn danh sách việc cần làm khi mất ví hay điện thoại: số tổng đài chính thức của ngân hàng và nhà mạng, cách khoá thẻ, người cần báo. Bạn có thể nhờ chatbot soạn danh sách này với câu lệnh: “Soạn danh sách việc cần làm theo thứ tự khi mất ví có thẻ căn cước, thẻ ngân hàng và mất cả điện thoại.” Tự điền số tổng đài lấy từ trang chính thức, không nhờ chatbot cung cấp số vì nó có thể đưa số sai.
Câu hỏi thường gặp
Người nhặt được thẻ căn cước có rút được tiền của bạn không?
Chỉ với tấm thẻ thì không, vì thẻ không chứa mật khẩu hay quyền truy cập tài khoản ngân hàng. Rủi ro là thông tin và ảnh trên thẻ bị dùng để mạo danh ở nơi kiểm tra lỏng, nên vẫn cần báo mất và theo dõi.
Mất thẻ thì có bị đổi số định danh cá nhân không?
Không. Số định danh cá nhân gắn với bạn suốt đời. Thẻ cấp lại vẫn mang số đó, chỉ thay đổi ngày cấp và có thể là mẫu thẻ. Bạn cần cập nhật thông tin thẻ mới ở ngân hàng và nhà mạng.
Có nên đăng ảnh thẻ lên mạng để tìm người nhặt được không?
Không nên. Ảnh thẻ đăng công khai là món quà cho kẻ gian, kể cả khi che bớt. Một số kẻ còn giả làm người nhặt được để đòi tiền chuộc. Hãy báo mất theo kênh chính thức và xin cấp lại.
Đang đi xa mà mất thẻ thì nhận phòng, đi lại bằng gì?
Dùng căn cước điện tử trên ứng dụng chính thức nếu đã kích hoạt, hoặc hộ chiếu nếu mang theo. Trước khi ra sân bay hay nhận phòng, hỏi trước nơi đó có chấp nhận không. Đây là lý do nên kích hoạt định danh điện tử đầy đủ từ trước.
Tìm lại được thẻ cũ sau khi đã xin cấp lại thì làm gì?
Hỏi cơ quan cấp thẻ về cách xử lý thẻ cũ, thông thường không dùng song song hai thẻ. Không vứt thẻ cũ vào thùng rác nguyên vẹn vì vẫn còn đầy đủ thông tin; làm theo hướng dẫn của cơ quan cấp.