Ảnh thẻ lên máy bay, vé tàu, bằng lái vừa nhận, thẻ sinh viên hay giấy khai sinh của con đăng lên mạng xã hội đều để lộ thông tin nhiều hơn bạn thấy bằng mắt. Mã vạch trên thẻ lên máy bay có thể chứa họ tên và mã đặt chỗ; số trên bằng lái, thẻ sinh viên và ngày sinh trên giấy tờ của con đều là mảnh ghép cho kẻ muốn dựng hồ sơ giả.
Bạn vẫn có thể chia sẻ niềm vui đi chơi, thi đỗ, có con. Bài này chỉ ra từng loại ảnh hay được khoe để lộ gì, vì sao công cụ AI làm việc đọc và ghép những mảnh đó dễ hơn trước, và cách đăng sao cho người xem thấy niềm vui mà không thấy giấy tờ.
Thẻ lên máy bay: mã vạch nói nhiều hơn chữ in
Thẻ lên máy bay, bản giấy hay bản trên điện thoại, thường có một mã vạch hoặc mã hai chiều để quét ở cửa an ninh và cửa ra máy bay. Theo tiêu chuẩn chung của ngành hàng không, mã này thường chứa họ tên hành khách, mã đặt chỗ, chuyến bay, ngày bay, số ghế. Ai có ảnh rõ của mã đều có thể quét bằng một ứng dụng đọc mã thông thường.
Mã đặt chỗ đi cùng họ của hành khách là cặp thông tin mà nhiều hãng dùng để cho phép xem và quản lý đặt chỗ trên trang web của hãng. Tuỳ hãng, người có cặp thông tin này có thể xem hành trình, thông tin liên hệ đã khai, thậm chí đổi chỗ ngồi, thay đổi hoặc huỷ chặng chưa bay. Bức ảnh khoe chuyến đi khi đang ngồi chờ ở sân bay vì vậy có thể mở cửa cho người lạ vào đặt chỗ của bạn trong lúc bạn còn chưa bay.
Ngay cả sau chuyến đi, ảnh thẻ lên máy bay vẫn mang họ tên đầy đủ, hành trình, thói quen đi lại. Ghép với ảnh căn cước bị lộ ở nơi khác, những mảnh này giúp kẻ gian dựng một câu chuyện thuyết phục khi gọi điện mạo danh hãng bay hoặc mạo danh bạn với người quen.
Mỗi loại ảnh hay khoe đang để lộ gì
Bảng dưới liệt kê những loại ảnh có giấy tờ người Việt hay đăng, kèm phần thường bị lộ mà người đăng ít để ý.
| Loại ảnh | Thường lộ | Ít ai để ý |
|---|---|---|
| Thẻ lên máy bay, vé tàu | Họ tên, hành trình, ngày | Mã vạch chứa mã đặt chỗ; số ghế cho biết bạn đang ở đâu |
| Bằng lái vừa thi đỗ | Họ tên, ảnh chân dung, hạng bằng | Số bằng, ngày sinh, mã QR trên thẻ |
| Thẻ sinh viên, thẻ nhân viên | Trường, cơ quan, họ tên | Mã số sinh viên dùng để đăng nhập hệ thống của trường; mã vạch thẻ |
| Giấy khai sinh, sổ tiêm của con | Tên con, ngày sinh | Số định danh của trẻ, tên cha mẹ, nơi sinh |
| Hộ chiếu mới làm, thị thực vừa được cấp | Họ tên, quốc gia | Số hộ chiếu, vùng mã đọc máy ở cuối trang |
| Giấy khen, bằng tốt nghiệp | Họ tên, thành tích | Ngày sinh, số hiệu bằng |
Điểm chung: phần lộ nguy hiểm nhất thường là phần trông vô nghĩa với mắt người như mã vạch, mã QR, dãy ký tự cuối trang hộ chiếu. Máy đọc những phần đó dễ dàng.
Ảnh chụp màn hình cũng là giấy tờ
Không chỉ giấy tờ bản cứng mới để lộ thông tin. Những ảnh chụp màn hình người ta đăng để kể chuyện, phàn nàn hay khoe thường chứa nhiều hơn bạn nghĩ:
- Ảnh chụp giao dịch chuyển khoản để chứng minh đã trả tiền hoặc khoe ủng hộ: lộ họ tên đầy đủ, số tài khoản, ngân hàng, đôi khi số dư.
- Ảnh xác nhận đặt phòng, đặt vé: lộ mã đặt chỗ, email, số điện thoại đã khai.
- Ảnh màn hình ứng dụng định danh hay ứng dụng giấy tờ điện tử để khoe đã tích hợp xong: lộ mã QR, số định danh, ảnh chân dung.
- Ảnh kết quả khám, giấy hẹn bệnh viện để kể chuyện sức khoẻ: lộ họ tên, ngày sinh, mã hồ sơ, đôi khi số định danh.
- Ảnh đơn hàng để phàn nàn người bán: lộ địa chỉ nhận hàng, số điện thoại.
- Ảnh tin nhắn mã xác thực để hỏi là gì: tệ nhất, vì mã có thể còn hiệu lực.
Trước khi đăng ảnh chụp màn hình, áp dụng cách che bằng khối đặc như với giấy tờ. Ứng dụng chỉnh ảnh có sẵn trong máy đủ để làm; đừng dùng công cụ trực tuyến lạ để che, vì như vậy bạn gửi bản chưa che cho họ. Và nếu ảnh là để kể chuyện, nhiều khi vài dòng chữ kể lại là đủ, không cần ảnh.
AI làm cho việc ghép mảnh dễ hơn
Trước đây, để dựng hồ sơ của một người từ những ảnh rải rác trên mạng, kẻ gian phải đọc từng ảnh, ghi lại từng mảnh. Công cụ AI có khả năng đọc chữ trong ảnh, nhận diện loại giấy tờ, tóm tắt hàng loạt bài đăng làm việc này nhanh hơn nhiều. Một tài khoản công khai đăng ảnh bằng lái năm nay, ảnh thẻ sinh viên năm trước, ảnh vé máy bay về quê dịp Tết là một bộ hồ sơ khá đầy đủ về tên, tuổi, trường, quê, lịch đi lại.
Ảnh chân dung rõ mặt trên giấy tờ còn có thể bị cắt ra để làm ảnh đại diện của tài khoản giả, hoặc làm nguyên liệu cho các công cụ tạo ảnh và video giả. Cách thức giả mạo và phòng tránh chi tiết thuộc danh mục giả mạo danh tính bằng AI; ở đây chỉ cần nhớ rằng mỗi ảnh giấy tờ đăng công khai là một mảnh nguyên liệu miễn phí.
Điều đáng lưu ý là bạn không cần là người nổi tiếng mới bị nhắm tới. Việc thu thập tự động không chọn ai cả, nó quét những gì công khai. Tài khoản đặt chế độ công khai với ảnh giấy tờ là mục tiêu dễ nhất.
Bạn có thể dùng chính AI để tự kiểm tra trang của mình theo góc nhìn người lạ, miễn là không đưa thêm dữ liệu nhạy cảm. Ví dụ, mô tả bằng lời những loại ảnh bạn hay đăng rồi hỏi: "Một tài khoản mạng xã hội công khai thường đăng các loại ảnh sau. Từ những ảnh như vậy, người lạ có thể suy ra những thông tin cá nhân nào, và thông tin nào nguy hiểm nhất nếu bị ghép lại?" Câu trả lời giúp bạn biết nên dọn ảnh nào trước.
Chia sẻ niềm vui mà không lộ giấy tờ
Bạn không phải từ bỏ việc khoe chuyến đi hay thành tích. Chỉ cần đổi khung hình và thời điểm đăng.
- Đi chơi: chụp cửa sổ máy bay, cánh máy bay, cảnh sân bay, hành lý, thay vì chụp thẻ lên máy bay hay vé. Nếu muốn có vé trong ảnh, che kín mã vạch và mã đặt chỗ bằng khối đặc.
- Đăng sau khi về: ảnh chuyến đi đăng sau khi đã về nhà vừa tránh lộ đặt chỗ chưa bay, vừa không báo cho cả thế giới biết nhà bạn đang trống.
- Thi đỗ bằng lái: chụp tay cầm chìa khoá, chiếc xe, sân tập, hoặc chụp bằng lái từ xa ở góc nghiêng không đọc được chữ.
- Nhập học, đi làm: chụp cổng trường, cổng công ty, đồng phục, không chụp thẻ.
- Con mới sinh: chia sẻ ảnh em bé và cảm xúc, không đăng giấy khai sinh, giấy chứng sinh, sổ tiêm. Thông tin đó chỉ cần cho người thân qua kênh riêng.
- Nhận bằng tốt nghiệp, giấy khen: chụp cảnh buổi lễ, bó hoa, cầm bằng ở khoảng cách đủ xa; nếu đăng cận cảnh, che ngày sinh và số hiệu.
Một cách kiểm nhanh trước khi đăng: phóng to ảnh tối đa và tự hỏi, một người lạ đọc được những gì trong ảnh này. Nếu có số, mã hay ngày sinh, che hoặc chụp lại.
Dọn những ảnh giấy tờ đã đăng từ trước
Nếu tài khoản của bạn có nhiều năm đăng bài, khả năng cao đã có vài ảnh như vậy. Dọn một lần theo trình tự:
- Dùng chức năng tìm trong trang cá nhân với các từ như vé, bay, bằng lái, thẻ, nhập học, giấy khen; xem lại các album cũ, nhất là album ảnh chụp từ điện thoại.
- Với mỗi ảnh có giấy tờ, chọn một trong ba: xoá, chuyển về chế độ chỉ mình bạn xem, hoặc thay bằng bản đã che.
- Rà ảnh bạn được gắn thẻ bởi người khác, như ảnh cả lớp cầm thẻ sinh viên. Gỡ thẻ tên, nhắn đề nghị người đăng che hoặc gỡ ảnh.
- Kiểm tra quyền riêng tư mặc định của tài khoản: ai xem được bài cũ, ai tải được ảnh, ai thấy danh sách bạn bè.
- Xem lại phần thông tin cá nhân trên trang: ngày sinh đầy đủ, quê quán, trường học nên để ở mức bạn bè hoặc chỉ mình bạn.
Ảnh đã đăng công khai có thể đã bị lưu lại ở đâu đó; dọn không xoá được những bản đó, nhưng giảm số người có thể thấy từ nay. Nếu phát hiện ảnh giấy tờ của mình đã bị dùng ở chỗ lạ, làm theo bài về lộ ảnh căn cước của danh mục này.
Ảnh giấy tờ của người khác trong bài của bạn
Việc khoe cũng có chiều ngược: bạn đăng ảnh của người khác có giấy tờ, như ảnh cả nhóm cầm thẻ lên máy bay trước chuyến đi chung, ảnh đồng nghiệp đeo thẻ nhân viên, ảnh học sinh nhận giấy khen có ghi ngày sinh. Họ không chọn chia sẻ thông tin đó, bạn chọn thay họ.
Thói quen tốt là trước khi đăng ảnh tập thể, nhìn xem có thẻ, vé hay giấy tờ của ai hiện rõ không, che đi hoặc hỏi ý người đó. Với trẻ em, như học sinh trong lớp bạn chủ nhiệm hay con của bạn bè, cẩn thận gấp đôi: thông tin của trẻ có thể bị dùng trong nhiều năm, và trẻ chưa đủ tuổi để đồng ý.
Nếu bạn quản lý trang của một trường, một câu lạc bộ, một doanh nghiệp, nên có quy tắc chung rằng ảnh đăng lên không chứa giấy tờ, thẻ, danh sách có thông tin cá nhân. Một dòng quy tắc đơn giản tránh được nhiều phiền phức hơn mọi lời xin lỗi sau đó. Quyền của mỗi người đối với dữ liệu định danh của mình có giải thích theo nguyên lý ở danh mục quyền với dữ liệu định danh của trang.
Câu hỏi thường gặp
Đăng ảnh thẻ lên máy bay sau khi đã bay xong thì có sao không?
Rủi ro thấp hơn so với đăng trước khi bay, vì chặng đó đã hoàn tất. Tuy vậy, mã đặt chỗ có thể còn chặng về chưa bay, và ảnh vẫn lộ họ tên đầy đủ, hành trình, thói quen đi lại. Nếu muốn đăng, che mã vạch và mã đặt chỗ, hoặc chỉ chụp phần không có thông tin.
Che mã vạch rồi nhưng vẫn để mã đặt chỗ in bằng chữ thì có ổn không?
Chưa ổn. Mã đặt chỗ in bằng chữ chính là thứ cần bảo vệ; ai đọc được nó cùng họ của bạn có thể thử vào phần quản lý đặt chỗ của một số hãng. Che cả mã vạch, mã đặt chỗ và số vé điện tử nếu có.
Đăng ảnh bằng lái lên nhóm kín bạn bè có an toàn không?
An toàn hơn đăng công khai nhưng không hẳn an toàn. Nhóm kín có thể có thành viên không quen, ảnh có thể bị chụp lại và chuyển đi. Nếu muốn chia sẻ, chụp từ xa, góc nghiêng, hoặc che số bằng, ngày sinh và mã QR trước khi đăng.
Có nên đăng ảnh giấy khai sinh của con lên mạng để làm kỷ niệm không?
Không nên đăng công khai. Giấy khai sinh có tên đầy đủ, ngày sinh, nơi sinh của con và tên cha mẹ, là bộ thông tin nền cho nhiều thủ tục sau này. Để làm kỷ niệm, bạn lưu ở nơi cất giấy tờ có khoá trong gia đình hoặc in ra cất giữ.
Ảnh đăng lên mạng xã hội có bị dùng để huấn luyện AI không?
Tuỳ chính sách của từng nền tảng, có thể thay đổi theo thời gian và khác nhau giữa các nước. Một số nền tảng cho phép người dùng tuỳ chỉnh việc này trong phần cài đặt. Cách chắc chắn nhất để ảnh giấy tờ không bị dùng vào việc gì là không đăng chúng công khai ngay từ đầu.
Thẻ sinh viên bị lộ thì có nguy hiểm gì?
Mã số sinh viên thường là tên đăng nhập vào hệ thống của trường, ghép với ngày sinh hoặc mật khẩu đoán được có thể bị dùng để vào tài khoản. Ảnh thẻ cũng giúp kẻ gian giả làm sinh viên trường bạn khi lừa người khác. Đổi mật khẩu hệ thống của trường và bật xác thực thêm nếu trường hỗ trợ.