Mọi bản giả khuôn mặt hay giọng nói đều cần bản gốc, và bản gốc dễ lấy nhất là những gì bạn đã tự đăng công khai. Bạn không cần xoá sạch bản thân khỏi mạng, điều đó gần như không thể với người đi làm, bán hàng, dạy học. Việc cần làm là biết mình đang để lộ những gì, cắt bớt phần không cần thiết, và có cách bù cho phần buộc phải để lại.
Bài này đi theo một buổi rà soát thực tế: tìm lại dấu chân khuôn mặt và giọng nói của bạn, phân loại thứ nên ẩn và thứ để được, xử lý riêng cho người làm nghề phải xuất hiện, và những loại ảnh nguy hiểm hơn bạn nghĩ vì có kèm thông tin định danh. Ảnh của trẻ em có bài riêng ở trang AI Bảo Mật; bài này dành cho người lớn.
Kẻ giả mạo lấy nguyên liệu từ đâu
Để làm một khuôn mặt giả thuyết phục, người ta cần nhiều ảnh, nhiều góc, tốt nhất là video có chuyển động. Để giả giọng, người ta cần những đoạn ghi âm rõ, càng dài càng tốt. Nghe thì có vẻ khó gom, nhưng một tài khoản mạng xã hội công khai vài năm thường có đủ: ảnh đại diện qua các năm, ảnh du lịch, video sinh nhật, livestream, đoạn phát biểu trong lễ cưới bạn bè.
Nguyên liệu không chỉ dùng để vượt bước xác thực của ngân hàng. Nó còn được dùng để mạo danh bạn với người quen: gọi video vay tiền, gửi tin nhắn thoại xin chuyển khoản, lập tài khoản giả có ảnh của bạn. Với kiểu mạo danh nhắm vào người thân, độ giống không cần hoàn hảo, chỉ cần đủ thuyết phục trong một cuộc gọi ngắn, mạng chập chờn.
Vì vậy, mục tiêu rà soát không phải là biến mất, mà là nâng chi phí của kẻ giả mạo: ít video rõ mặt công khai hơn, ít giọng nói dài công khai hơn, không có ảnh nào ghép được khuôn mặt với số giấy tờ. Cùng với đó là làm cho người thân của bạn khó bị lừa hơn, phần này cuối bài sẽ nói.
Một buổi rà dấu chân khuôn mặt và giọng nói
Dành khoảng một buổi tối, làm lần lượt trên từng tài khoản. Bạn không cần công cụ đặc biệt, chỉ cần đăng xuất hoặc dùng chế độ xem như người lạ để nhìn tài khoản của mình bằng mắt người ngoài.
- Liệt kê mọi nơi bạn có tài khoản công khai hoặc từng có: mạng xã hội, kênh video ngắn, trang cá nhân nghề nghiệp, nhóm cộng đồng, trang bán hàng.
- Với mỗi nơi, xem tài khoản ở chế độ người lạ. Ghi lại: có bao nhiêu ảnh rõ mặt, có video nào bạn nói chuyện liên tục trên một phút, có livestream nào còn lưu lại.
- Tìm tên đầy đủ của bạn bằng công cụ tìm kiếm thông thường, xem có ảnh, video nào của bạn trên trang khác như trang tin địa phương, trang trường cũ, nhóm sự kiện.
- Đánh dấu những tài khoản cũ bạn không dùng nữa. Tài khoản bỏ hoang vừa lộ ảnh, vừa có thể bị chiếm để mạo danh bạn.
- Quyết định theo bảng ở mục sau: ẩn, giới hạn người xem, xoá, hay để nguyên.
- Ghi lại những gì đã làm và đặt lịch rà lại sau sáu tháng.
Đừng tải ảnh khuôn mặt của mình lên những trang “tìm ảnh của bạn trên toàn mạng bằng khuôn mặt” không rõ chủ. Bạn muốn giảm dữ liệu khuôn mặt bị phát tán, không phải gửi thêm cho một kho dữ liệu khác.
Thứ gì nên ẩn, thứ gì để công khai được
Không có quy tắc chung cho mọi người, nhưng bảng dưới là điểm xuất phát hợp lý cho người đi làm bình thường.
| Loại nội dung | Rủi ro mạo danh | Gợi ý |
|---|---|---|
| Một ảnh đại diện rõ mặt | Thấp nếu chỉ có một ảnh | Để được, nhưng không cần ảnh chụp thẳng, ánh sáng đều như ảnh hồ sơ |
| Hàng trăm ảnh rõ mặt qua nhiều năm | Trung bình | Giới hạn người xem ở bạn bè, xoá bớt album cũ không cần |
| Video bạn nói chuyện dài, rõ giọng | Cao với giả giọng | Giới hạn người xem, hoặc giữ công khai chỉ những video thật sự cần cho nghề |
| Tin nhắn thoại, ghi âm gửi nhóm đông người | Trung bình | Hạn chế gửi tin nhắn thoại dài cho nhóm có người lạ |
| Ảnh cầm giấy tờ, ảnh có số giấy tờ lộ ra | Rất cao | Xoá ngay, kể cả ảnh đã đăng từ lâu |
| Danh sách bạn bè, người thân công khai | Cao với mạo danh vay tiền người quen | Ẩn danh sách bạn bè và quan hệ gia đình |
Ô cuối bảng hay bị bỏ qua. Kẻ mạo danh không chỉ cần khuôn mặt của bạn, họ cần biết gọi cho ai. Danh sách bạn bè công khai cho họ biết đúng điều đó.
Người làm nghề phải xuất hiện: không ẩn được thì bù
Người bán hàng livestream, người làm nội dung. Bạn không thể ẩn khuôn mặt và giọng nói, đó là sinh kế. Thay vào đó, công bố rõ kênh chính thức duy nhất và nói thường xuyên với khách rằng bạn không bao giờ xin chuyển khoản qua tài khoản cá nhân lạ, không gọi video để vay tiền ai.
Giáo viên, bác sĩ, người làm dịch vụ có hình ảnh công khai. Hình ảnh của bạn có thể bị dùng để lừa phụ huynh, bệnh nhân, khách hàng. Thống nhất với cơ quan một kênh liên lạc chính thức và báo cho người liên quan biết kênh đó.
Chủ doanh nghiệp nhỏ thường xuất hiện trong quảng cáo. Kẻ gian có thể giả giọng bạn gọi cho kế toán hay nhà cung cấp. Trong công ty, quy định mọi yêu cầu chuyển tiền phải qua quy trình duyệt, không qua cuộc gọi; phần quy trình chi tiết có ở trang AI Bảo Mật.
Ai cũng có thể. Thống nhất với gia đình một mật khẩu gia đình hoặc một câu hỏi chỉ người nhà biết, dùng khi có cuộc gọi bất thường xin tiền. Đây là lớp bù hiệu quả nhất khi khuôn mặt và giọng nói của bạn không còn giữ kín được.
Ảnh nguy hiểm hơn bạn nghĩ vì có kèm thông tin định danh
Một số ảnh trông vô hại nhưng ghép được khuôn mặt của bạn với những thông tin định danh mạnh. Ảnh khoe giấy khen có ghi ngày sinh, ảnh cầm hộ chiếu ở sân bay, ảnh vé máy bay có mã đặt chỗ, ảnh thẻ nhân viên có mã số, ảnh bằng tốt nghiệp đầy đủ. Mỗi ảnh như vậy cho kẻ gian một mảnh ghép, và họ chỉ cần vài mảnh.
Hãy tìm lại những ảnh như thế trong tài khoản của bạn, kể cả ảnh đã đăng nhiều năm trước. Xoá hẳn nếu không cần, hoặc ít nhất giới hạn người xem. Với ảnh trong nhóm kín, nhớ rằng nhóm kín vẫn có thể có người lạ, và ảnh trong đó có thể đã bị lưu lại.
Một thói quen tốt cho tương lai: trước khi đăng ảnh có giấy tờ, thẻ, vé, chứng chỉ, tự hỏi một câu đơn giản là trong ảnh có số nào, mã nào, ngày nào không. Nếu có, che đi hoặc không đăng. Danh mục giấy tờ cá nhân trên mạng của trang có hướng dẫn chi tiết về cách che và đóng dấu chữ lên ảnh giấy tờ khi buộc phải gửi.
Khi phát hiện tài khoản giả dùng ảnh và tên của bạn
Dù đã rà soát kỹ, bạn vẫn có thể một ngày được bạn bè nhắn: có một tài khoản trông giống hệt bạn đang kết bạn với mọi người. Xử lý sớm giúp hạn chế số người bị lừa nhân danh bạn.
- Chụp lại tài khoản giả: ảnh đại diện, tên hiển thị, đường dẫn hồ sơ, tin nhắn nó gửi cho người khác nếu bạn bè chuyển cho bạn. Ghi ngày giờ.
- Đăng một thông báo ngắn trên tài khoản thật của bạn: có tài khoản giả mạo, bạn không nhắn hỏi vay tiền hay nhờ chuyển khoản, mọi người đừng làm theo.
- Dùng chức năng báo cáo mạo danh của nền tảng, chọn đúng mục mạo danh chính mình. Nhờ vài người bạn thân cùng báo cáo, nền tảng thường xử lý nhanh hơn khi có nhiều báo cáo khớp nhau.
- Nếu nền tảng yêu cầu chứng minh danh tính, chỉ cung cấp trong luồng chính thức của nền tảng, và che những thông tin không cần thiết theo hướng dẫn của họ.
- Nếu tài khoản giả đã dùng để lừa tiền ai đó, khuyên người đó trình báo và bạn cung cấp bằng chứng tài khoản giả không phải của mình.
- Rà lại ảnh nào kẻ giả mạo đã lấy, để biết lỗ hổng nằm ở album nào, và thu hẹp người xem album đó.
Đừng nhắn tin cãi nhau với tài khoản giả hay dọa nạt nó. Việc đó không làm nó biến mất và có thể cho kẻ gian thêm thông tin về bạn.
AI giúp rà soát thế nào mà không thêm rủi ro
Chatbot AI có thể giúp bạn lập kế hoạch rà soát và nghĩ ra những chỗ bạn quên. Bạn mô tả tình trạng của mình bằng lời, không cần gửi ảnh. Câu lệnh mẫu: “Một người đi làm văn phòng có tài khoản mạng xã hội công khai từ nhiều năm, thỉnh thoảng livestream, có đăng ảnh du lịch và giấy khen. Lập danh sách kiểm để giảm nguy cơ bị giả mạo khuôn mặt và giọng nói: việc cần làm trên từng loại tài khoản, thứ nên ẩn, thứ nên xoá, cách báo người thân. Chỉ ra những bước cần kiểm lại vì cài đặt của nền tảng có thể thay đổi.”
Đừng tải album ảnh của mình lên chatbot để nhờ “chọn ảnh nào nên xoá”. Bạn đang làm ngược mục tiêu: đưa thêm dữ liệu khuôn mặt cho một bên mới. Việc chọn ảnh bạn tự làm, theo bảng ở trên.
AI cũng giúp bạn soạn một đoạn thông báo ngắn gửi người thân và khách hàng về kênh liên lạc chính thức, hoặc một bài đăng giải thích rằng bạn không bao giờ vay tiền qua tin nhắn. Bạn đọc lại, sửa cho đúng giọng của mình rồi mới đăng. Thông báo như vậy là lớp phòng vệ rẻ nhất mà nhiều người bỏ qua.
Câu hỏi thường gặp
Có cần xoá hết ảnh mặt trên mạng xã hội không?
Không cần và thường không làm được. Mục tiêu là giảm bớt video rõ mặt và giọng nói dài công khai, xoá ảnh có kèm giấy tờ, ẩn danh sách bạn bè, và có cách bù như mật khẩu gia đình cho phần không ẩn được.
Đặt tài khoản ở chế độ riêng tư là đủ an toàn chưa?
Giảm rủi ro đáng kể, nhưng chưa tuyệt đối. Người trong danh sách bạn bè vẫn có thể lưu ảnh, và nhóm kín vẫn có người lạ. Kết hợp với việc xoá ảnh nhạy cảm và rà lại danh sách bạn bè định kỳ.
Người bán hàng livestream nên làm gì khi không thể ẩn mặt?
Công bố kênh chính thức duy nhất, nói rõ thường xuyên với khách rằng bạn không xin chuyển tiền qua tài khoản lạ hay vay tiền qua cuộc gọi, và báo ngay khi thấy tài khoản giả dùng hình ảnh của bạn.
Tin nhắn thoại có bị dùng để giả giọng không?
Đoạn ghi âm rõ giọng là nguyên liệu cho giả giọng. Rủi ro tăng khi bạn gửi tin nhắn thoại dài vào nhóm đông người lạ. Với nhóm gia đình và bạn thân, rủi ro thấp hơn, nhưng vẫn nên thống nhất mật khẩu gia đình.
Có nên dùng trang tìm kiếm bằng khuôn mặt để xem ảnh mình ở đâu trên mạng không?
Cân nhắc kỹ. Bạn phải tải ảnh khuôn mặt lên trang đó, tức là trao thêm dữ liệu sinh trắc cho một bên mới. Nếu cần, chỉ dùng dịch vụ của tổ chức uy tín và đọc điều khoản lưu trữ trước.
Tài khoản cũ không dùng nữa nên xoá hay để đó?
Nên xoá hoặc ít nhất đổi sang riêng tư và đổi mật khẩu mạnh. Tài khoản bỏ hoang vừa lộ ảnh, vừa có thể bị chiếm để mạo danh bạn với bạn bè cũ mà bạn không hay biết.