Câu trả lời ngắn: deepfake là mối đe doạ có thật với xác thực khuôn mặt từ xa, nhưng một hệ thống eKYC làm tử tế không dựa vào một lớp duy nhất, và phần lớn vụ mạo danh thành công đều bắt đầu từ chỗ nạn nhân đã trao đi nguyên liệu. Nguyên liệu ấy là bộ ảnh giấy tờ cộng với ảnh hoặc video khuôn mặt rõ nét. Bạn không kiểm soát được thuật toán của ngân hàng, nhưng kiểm soát được việc mình có trao những thứ đó cho người lạ hay không.
Bài này giải thích ở mức nguyên lý, đủ để bạn hiểu vì sao có những yêu cầu tưởng phiền phức như đọc chip căn cước hay quay mặt theo hướng dẫn, và vì sao có những yêu cầu bạn nên từ chối. Bài không mô tả cách làm giả hay cách vượt bất kỳ lớp kiểm tra nào. Phần nhận ra cuộc gọi video giả mặt người quen thuộc trang AI Bảo Mật.
Bước xác thực khuôn mặt đang cố trả lời câu hỏi gì
Khi bạn mở tài khoản trực tuyến, hệ thống eKYC phải trả lời ba câu. Giấy tờ này có thật và còn hiệu lực không. Người đang đứng trước camera có phải chủ giấy tờ không. Và người đó có thật sự đang có mặt, ngay lúc này, chứ không phải một tấm ảnh, một đoạn video quay sẵn hay một khuôn mặt do máy tạo ra.
Câu thứ ba là chỗ deepfake nhắm vào. Một khuôn mặt giả, nếu đủ thuyết phục, có thể làm hệ thống tin rằng chủ giấy tờ đang có mặt. Vì vậy, các hệ thống nghiêm túc không chỉ so hai khuôn mặt có giống nhau không, mà còn kiểm tra rất nhiều dấu hiệu khác của một người thật, một thiết bị thật, một phiên làm việc bình thường.
Điều quan trọng cho người dùng là nhận ra rằng chỉ có khuôn mặt thì chưa đủ để mạo danh. Kẻ gian còn cần giấy tờ, số điện thoại, đôi khi cả thông tin chỉ chủ thật biết. Mỗi thứ bạn giữ kín là một mảnh họ phải tìm cách khác để có, và mỗi mảnh thiếu làm việc mạo danh khó hơn hẳn.
Các lớp phòng vệ phía hệ thống, nói ở mức nguyên lý
Mỗi đơn vị chọn và kết hợp các lớp khác nhau, chi tiết kỹ thuật thường không công bố. Bảng dưới chỉ để bạn hình dung vì sao một hệ thống tốt khó bị qua mặt bằng một khuôn mặt giả đơn lẻ, và mỗi lớp có giới hạn gì.
| Lớp | Làm gì | Giới hạn cần biết |
|---|---|---|
| Kiểm tra giấy tờ | Xem giấy tờ có dấu hiệu chỉnh sửa, đúng mẫu, còn hạn không | Ảnh chụp chất lượng cao của giấy tờ thật vẫn là giấy tờ thật |
| Đọc chip căn cước | Lấy dữ liệu và ảnh khuôn mặt lưu trong chip, có chữ ký số của cơ quan cấp | Cần người dùng có giấy tờ gốc và điện thoại đọc được chip |
| So khớp khuôn mặt | So khuôn mặt trước camera với ảnh trên giấy tờ hoặc trong chip | Chỉ trả lời “có giống không”, không trả lời “có phải người thật không” |
| Kiểm tra người thật | Tìm dấu hiệu của một người đang có mặt, có khi kèm yêu cầu cử động | Là mục tiêu chính của deepfake; được cập nhật liên tục |
| Tín hiệu thiết bị và phiên | Xem thiết bị, mạng, hành vi trong phiên có bất thường không | Người dùng thật đôi khi cũng bị đánh dấu nhầm |
| Đối chiếu và duyệt thủ công | So với cơ sở dữ liệu được phép, chuyển hồ sơ nghi ngờ cho người duyệt | Tốn thời gian, nên đơn vị thường chỉ áp cho hồ sơ rủi ro cao |
Khi một hệ thống từ chối bạn vì “không xác thực được”, rất có thể một trong các lớp này đang làm đúng việc của nó với một tín hiệu khác thường, như ánh sáng ngược, camera bẩn, mạng chập chờn. Danh mục eKYC của trang có bài riêng về cách chụp và quay cho đúng.
Vì sao đọc chip căn cước làm khó kẻ mạo danh
Căn cước gắn chip lưu một bộ dữ liệu, trong đó có ảnh khuôn mặt, và bộ dữ liệu này được ký số bởi cơ quan cấp. Khi ứng dụng đọc chip, nó có thể kiểm chữ ký đó để biết dữ liệu không bị sửa. Điều này nghĩa là một tấm ảnh căn cước đã bị chỉnh sửa trên mặt thẻ hay trên ảnh chụp không làm thay đổi được ảnh trong chip.
Với kẻ mạo danh, đây là một rào lớn: họ phải có thẻ gốc trong tay, và khuôn mặt họ đưa ra phải khớp với ảnh trong chip, chứ không phải với một tấm ảnh họ tự chọn. Đó là lý do vì sao nhiều đơn vị chuyển dần sang yêu cầu đọc chip, và vì sao bạn nên chấp nhận bước này dù hơi phiền.
Mặt trái là thẻ gốc trở nên quý hơn. Đừng để thẻ căn cước gốc ở cửa hàng cầm giữ lâu ngày, đừng cho người khác mượn thẻ kể cả trong chốc lát, và báo mất ngay qua kênh chính thức nếu thẻ không còn trong tay bạn. Thao tác báo mất, cấp lại theo quy định hiện hành và có thể thay đổi; bạn kiểm trên ứng dụng hoặc cổng chính thức.
Phần việc của bạn: những thứ không quay, không gửi cho ai
Mọi lớp phòng vệ ở trên đều yếu đi khi kẻ gian có sẵn ảnh giấy tờ rõ nét và video khuôn mặt của bạn quay theo ý họ. Danh sách dưới đây là những thứ bạn nên từ chối, bất kể người yêu cầu nói lý do gì.
- Video bạn cầm căn cước sát mặt, quay theo yêu cầu của người tuyển dụng, người bán hàng, người cho vay qua tin nhắn.
- Video quay mặt theo các hướng, chớp mắt, quay trái quay phải, gửi qua ứng dụng nhắn tin để “xác minh tài khoản” cho ai đó.
- Ảnh chân dung chụp thẳng, rõ nét, kèm ảnh hai mặt giấy tờ, gửi cùng một lúc cho người bạn chưa gặp.
- Thực hiện bước xác thực khuôn mặt trên điện thoại của người khác hoặc trong ứng dụng người khác cài giúp bạn.
- Mượn hoặc cho mượn thẻ căn cước gốc, kể cả để “đọc chip hộ” cho người quen mở tài khoản.
- Chấp nhận lời mời “làm nhiệm vụ” nhận tiền bằng cách quay video khuôn mặt, mở tài khoản hộ, xác thực hộ.
Bước xác thực khuôn mặt chỉ nên được làm trong ứng dụng chính thức của ngân hàng, ví, nhà mạng mà chính bạn tải về từ cửa hàng ứng dụng, trên điện thoại của bạn, cho giao dịch do chính bạn bắt đầu.
Dấu hiệu ai đó đang thử dùng danh tính của bạn ở đâu đó
Mã xác thực lạ gửi đến số của bạn. Mã một lần cho một dịch vụ bạn không đăng ký có thể là ai đó đang nhập số của bạn vào một hồ sơ. Không đọc mã đó cho ai, ghi lại tên dịch vụ và thời điểm.
Thư chào mừng, thư xác nhận mở tài khoản. Một ngân hàng, ví, sàn thương mại bạn không dùng gửi thư chào mừng. Liên hệ đơn vị đó qua kênh chính thức để hỏi.
Thông báo đăng nhập ứng dụng định danh từ thiết bị lạ. Nếu ứng dụng định danh điện tử của bạn báo có thiết bị khác đăng nhập, xử lý ngay theo hướng dẫn trong ứng dụng.
Đơn vị bạn đang dùng yêu cầu xác thực lại bất thường. Đôi khi đó là dấu hiệu hệ thống đã thấy ai đó dùng thông tin của bạn ở nơi khác. Làm theo yêu cầu trong ứng dụng chính thức, không làm theo đường dẫn trong tin nhắn.
Lỡ gửi video khuôn mặt và ảnh giấy tờ cho người lạ: làm gì tiếp
Nếu bạn đã lỡ gửi bộ nguyên liệu kể trên, chẳng hạn cho một “nhà tuyển dụng” hay một “nhân viên hỗ trợ vay”, đừng tự trách quá lâu. Nhiều người khác cũng đã gặp. Việc cần làm là thu hẹp khoảng thời gian kẻ gian có thể dùng nó mà không ai hay biết.
- Lưu lại toàn bộ cuộc trò chuyện, tài khoản người nhận, những gì bạn đã gửi và thời điểm gửi. Không xoá tin nhắn, kể cả khi thấy xấu hổ.
- Kiểm tra ngay các ứng dụng ngân hàng, ví điện tử, ứng dụng định danh điện tử của bạn: thiết bị đăng nhập, thông báo gần đây. Đổi mật khẩu nếu bạn đã gửi kèm bất kỳ mã hay mật khẩu nào.
- Báo cho ngân hàng chính bạn đang dùng qua kênh chính thức rằng giấy tờ và khuôn mặt của bạn có thể đã bị lộ, hỏi họ có biện pháp theo dõi hay tăng cường xác thực nào cho tài khoản của bạn không.
- Tra báo cáo thông tin tín dụng cá nhân và danh sách thuê bao đứng tên bạn, theo hai bài tương ứng trong danh mục này. Lặp lại hằng tháng trong vài tháng tới.
- Báo trước cho người thân và đồng nghiệp: nếu có ai gọi video bằng mặt bạn để vay tiền, hãy gọi lại vào số quen trước khi làm gì.
- Trình báo công an nơi cư trú nếu bạn có dấu hiệu bị lừa có tổ chức, như bị yêu cầu chuyển tiền, bị dẫn qua nhiều tài khoản trung gian.
Bộ nguyên liệu đã gửi đi thì không lấy lại được. Nhưng mỗi lớp bạn khoá thêm, mỗi người thân bạn báo trước, đều làm cho nó kém giá trị hơn trong tay kẻ gian.
Kỳ vọng hợp lý về AI chống deepfake
Các đơn vị cung cấp eKYC liên tục cập nhật công cụ phát hiện khuôn mặt giả, và kẻ làm giả cũng liên tục thử cách mới. Đây là cuộc chạy đua không có vạch đích. Vì thế, người dùng không nên hiểu rằng “có AI chống giả” là an toàn tuyệt đối, cũng không nên hiểu rằng “deepfake ngày càng giống” là mọi lớp đã vô dụng.
Với doanh nghiệp nhỏ đang dùng dịch vụ eKYC cho khách hàng, như cửa hàng bán trả góp hay dịch vụ cho thuê, bài học là đừng tin một kết quả “đạt” duy nhất. Kết hợp với những điều chỉ người thật dễ cung cấp, như gặp trực tiếp khi nhận hàng giá trị lớn, đối chiếu tài khoản thanh toán trùng tên, và có kênh để người bị mạo danh báo cho bạn biết. Danh mục định danh cho doanh nghiệp của trang đi sâu phần này.
Với cá nhân, công cụ phát hiện deepfake công khai có thể hữu ích khi bạn nghi một đoạn video có mặt mình bị làm giả, nhưng kết quả chỉ để tham khảo. Trang AI Bảo Mật có bài đánh giá các công cụ này dùng được tới đâu. Khi tải bất kỳ ảnh, video nào có mặt bạn lên công cụ kiểm tra, hãy đọc điều khoản lưu trữ của công cụ đó trước, vì bạn đang đưa thêm dữ liệu khuôn mặt cho một bên mới.
Câu hỏi thường gặp
Deepfake có mở được tài khoản ngân hàng bằng mặt của mình không?
Một khuôn mặt giả đơn lẻ thường không đủ, vì hệ thống nghiêm túc còn kiểm giấy tờ, chip, thiết bị, hành vi. Nguy cơ tăng mạnh khi kẻ gian có cả ảnh giấy tờ rõ nét, video khuôn mặt và số điện thoại của bạn, nên hãy giữ kín những thứ đó.
Vì sao ngân hàng bắt đọc chip căn cước, phiền quá?
Đọc chip giúp hệ thống lấy dữ liệu đã được cơ quan cấp ký số, khó bị sửa hơn nhiều so với ảnh chụp mặt thẻ. Bước này làm khó kẻ mạo danh, vì họ phải có thẻ gốc và khuôn mặt khớp với ảnh trong chip.
Nhà tuyển dụng yêu cầu quay video cầm căn cước có bình thường không?
Không phải cách làm bình thường của một quy trình tuyển dụng tử tế, và đó là đúng loại nguyên liệu kẻ mạo danh cần. Bạn nên từ chối và đề nghị xác minh trực tiếp khi ký hợp đồng.
Mặt mình có trên mạng nhiều thì có bị mạo danh mở tài khoản dễ hơn không?
Ảnh khuôn mặt công khai là một phần nguyên liệu, nhưng một mình nó chưa đủ. Giữ kín giấy tờ, số điện thoại và mã xác thực quan trọng hơn. Bài về giảm ảnh khuôn mặt và giọng nói công khai trong danh mục này có thêm hướng dẫn.
Bị hệ thống eKYC từ chối nhiều lần có phải đang bị nghi là deepfake không?
Thường là do điều kiện chụp quay như ánh sáng, camera, mạng hoặc giấy tờ bị mờ. Bạn thử lại trong điều kiện tốt hơn, nếu vẫn không được thì làm việc tại quầy giao dịch với giấy tờ gốc.
Dùng công cụ kiểm deepfake online có an toàn không?
Công cụ có thể hữu ích để tham khảo, nhưng bạn đang tải dữ liệu khuôn mặt lên một bên mới. Đọc điều khoản lưu trữ trước, ưu tiên công cụ của tổ chức uy tín và không tải kèm ảnh giấy tờ.