Với người cao tuổi, kẻ dùng danh tính của họ nhiều khi không phải người lạ trên mạng mà là người quen ngay trong xóm, trong họ hàng, hoặc người làm dịch vụ tới tận nhà. Một lời nhờ “cho mượn căn cước làm cái SIM”, “ký giúp tờ giấy để nhận quà”, “đưa mặt đây quét hộ cái ứng dụng” nghe vô hại, và người già ngại từ chối. Vài tháng sau, có cuộc gọi đòi nợ hoặc giấy mời lên làm việc về một tài khoản mang tên ông bà.
Bài này viết cho con cháu muốn bảo vệ cha mẹ, ông bà, và cho chính người lớn tuổi đọc được. Nó không dạy nghi ngờ mọi người xung quanh. Nó giúp cả nhà biết những thứ không cho mượn, cách từ chối mà không mất lòng, thiết lập vài lớp bảo vệ trong một buổi, và làm gì khi giấy tờ đã bị dùng.
Mạo danh từ người quen thường bắt đầu thế nào
Mượn căn cước làm SIM hoặc mở tài khoản. Người mượn nói mình chưa có giấy tờ, đang chờ làm lại, cần gấp để nhận lương hay nhận tiền hàng. SIM, tài khoản đứng tên người cao tuổi, nhưng người khác cầm và dùng.
Nhờ quét khuôn mặt hộ. Người lớn tuổi được nhờ nhìn vào điện thoại của người khác “một chút thôi”. Họ không biết rằng mình vừa làm bước xác thực khuôn mặt cho một tài khoản, một khoản vay hay một giao dịch.
Ký giấy mà không đọc. Một tờ giấy được giới thiệu là đơn nhận hỗ trợ, giấy xác nhận cư trú, giấy nhận quà, nhưng thực ra là hợp đồng, giấy uỷ quyền, giấy bảo lãnh. Người già mắt kém, ngại hỏi, ký cho xong.
Thu gom giấy tờ “để làm hồ sơ chung”. Một người tự xưng phụ trách chương trình gì đó đi từng nhà thu căn cước, chụp ảnh khuôn mặt để “đăng ký nhận quà” hoặc “cập nhật thông tin”. Các cơ quan chính thức khi cần thu thập thông tin thường có thông báo rõ ràng qua tổ dân phố, thôn, xóm, và có cán bộ được giới thiệu.
Người làm dịch vụ tại nhà giữ giấy tờ. Người giúp việc, người chăm sóc, người sửa chữa được giao giữ hoặc biết chỗ cất giấy tờ, mật khẩu điện thoại. Phần lớn họ tử tế, nhưng việc để giấy tờ ở chỗ ai cũng lấy được là rủi ro không cần thiết.
Vì sao người cao tuổi dễ bị nhắm hơn
Không phải vì người lớn tuổi kém hiểu biết. Nhiều cụ tinh tường hơn con cháu trong chuyện đời. Họ dễ bị nhắm vì ba lý do khác. Thứ nhất, họ ít khi kiểm tra tài khoản ngân hàng, báo cáo tín dụng, danh sách thuê bao, nên một tài khoản lạ có thể tồn tại rất lâu mà không ai biết. Thứ hai, họ có thói quen tin người quen và ngại làm mất lòng, đặc biệt với người trong họ hàng, xóm giềng. Thứ ba, nhiều thủ tục số mới, như định danh điện tử hay xác thực khuôn mặt, họ không rõ mỗi thao tác có ý nghĩa gì.
Lý do thứ ba quan trọng nhất. Một người lớn tuổi không biết rằng nhìn vào camera điện thoại của người khác có thể là “ký” một khoản vay. Với họ, đó chỉ là chụp ảnh. Khi đã hiểu rằng khuôn mặt và chiếc thẻ căn cước bây giờ có giá trị như chữ ký, phần lớn các cụ tự biết từ chối.
Vì vậy, việc của con cháu không phải là cấm đoán hay giữ hết giấy tờ của cha mẹ, mà là giải thích đơn giản những thao tác nào tương đương với ký tên, và giúp cha mẹ có sẵn câu từ chối.
Những thứ không cho ai mượn, kể cả người quen
Danh sách dưới đây nên được nói chuyện trực tiếp, rồi viết ra giấy chữ to dán ở chỗ cha mẹ hay nhìn thấy. Mỗi mục kèm lý do ngắn, vì người lớn tuổi nhớ lý do lâu hơn nhớ lệnh cấm.
- Thẻ căn cước gốc: vì nó như con dấu của mình, ai cầm được là làm được thủ tục mang tên mình.
- Khuôn mặt trước điện thoại của người khác: vì nhìn vào camera trong ứng dụng ngân hàng, ứng dụng vay tiền là đang ký tên.
- Chữ ký trên giấy chưa đọc: vì có những giấy ký vào là phải trả nợ, phải bảo lãnh cho người khác.
- Mã số gửi về điện thoại: vì mã đó dùng một lần để xác nhận giao dịch, ai đọc mã là đang cho người khác chuyển tiền.
- Mật khẩu ứng dụng định danh điện tử, ứng dụng ngân hàng: vì có mật khẩu là có thể đăng nhập ở máy khác.
- Ảnh chụp căn cước gửi qua tin nhắn: vì ảnh đó có thể bị dùng để đăng ký SIM, tài khoản ở nơi khác.
Kèm theo danh sách, ghi một dòng: nếu ai nhờ những việc này, nói “để hỏi con đã” và gọi cho con. Một câu từ chối có sẵn giúp người già không phải nghĩ cách lúc bị nhờ.
Nói chuyện với cha mẹ mà không làm họ thấy bị coi thường
Cách mở lời quyết định cha mẹ có nghe hay không. Nếu bắt đầu bằng “bố mẹ dễ bị lừa lắm”, nhiều người sẽ phật ý và gạt đi. Nếu bắt đầu bằng một chuyện cụ thể, như một người quen ở xóm khác vừa bị gọi đòi nợ vì cho mượn căn cước, và hỏi ý kiến cha mẹ về chuyện đó, câu chuyện tự nhiên hơn nhiều.
Hãy giải thích bằng hình ảnh quen thuộc. Ngày xưa, ký vào giấy tờ là việc hệ trọng, phải đọc kỹ, phải có người làm chứng. Bây giờ, nhìn vào camera và đọc mã số cũng hệ trọng như vậy. Cái thẻ căn cước gắn chip giống như con dấu của gia đình ngày trước, không ai cho mượn con dấu.
Đừng nói chuyện một lần rồi thôi. Nhắc lại mỗi khi có dịp, như khi cha mẹ hỏi về một tin nhắn lạ, khi có người đến nhà vận động đăng ký gì đó. Và cho cha mẹ thấy rằng gọi điện hỏi con không bao giờ là làm phiền. Nhiều cụ không gọi vì sợ con bận.
Nếu người hay nhờ vả là người trong họ hàng, con cháu có thể nhận phần từ chối thay: “Con dặn bố mẹ rồi, việc giấy tờ để con lo, chú cần gì chú bảo con.” Câu đó giúp cha mẹ giữ được tình cảm mà vẫn không phải đưa giấy tờ.
Thiết lập vài lớp bảo vệ cho cha mẹ trong một buổi
Những việc dưới đây làm cùng cha mẹ, trên điện thoại của cha mẹ, với sự đồng ý của cha mẹ. Mục tiêu là cha mẹ vẫn tự chủ, con cháu chỉ hỗ trợ.
- Tra danh sách thuê bao đứng tên cha mẹ ở các nhà mạng, gỡ số không dùng. Bài kiểm tra số điện thoại đứng tên căn cước trong danh mục này hướng dẫn chi tiết.
- Tra báo cáo thông tin tín dụng của cha mẹ qua kênh chính thức, để cha mẹ tự xác thực.
- Bật thông báo biến động số dư trong ứng dụng ngân hàng của cha mẹ, để mọi giao dịch đều có tin báo.
- Rà ứng dụng định danh điện tử của cha mẹ: thiết bị đăng nhập, mật khẩu. Đổi mật khẩu nếu nhiều người biết.
- Chọn chỗ cất giấy tờ gốc mà người ngoài, kể cả người làm dịch vụ tại nhà, không dễ lấy.
- Lưu sẵn số của các con trong điện thoại cha mẹ với tên dễ nhận, và thống nhất một câu hỏi bí mật trong nhà để dùng khi có cuộc gọi lạ xin tiền.
- Hẹn lịch làm lại việc kiểm tra này sáu tháng một lần.
Con cháu không nên giữ mật khẩu ngân hàng của cha mẹ trừ khi cha mẹ thực sự cần và tự quyết. Biết mật khẩu của người khác, kể cả với ý tốt, làm rối chuyện ai chịu trách nhiệm khi có giao dịch lạ.
Khi giấy tờ của cha mẹ đã bị người quen dùng
Đây là tình huống khó nhất vì nó dính tới tình thân. Có khi người mượn là cháu ruột, là hàng xóm thân thiết, và họ thật lòng nghĩ mình không làm hại ai. Nhưng về mặt giấy tờ, thuê bao hay tài khoản mang tên cha mẹ thì cha mẹ là người chịu trách nhiệm trước tiên.
Việc đầu tiên vẫn là chặn: đề nghị nhà mạng, ngân hàng xử lý thuê bao, tài khoản đứng tên cha mẹ mà cha mẹ không dùng. Việc này có thể làm song song với nói chuyện thẳng thắn với người đã mượn. Nhiều trường hợp, chỉ cần người đó biết chuyện đã bị phát hiện, họ tự chuyển thuê bao, tài khoản về đúng tên mình.
Nếu đã có khoản vay, giao dịch lớn, giấy tờ ký sai, hoặc người kia không hợp tác, cả nhà nên hỏi luật sư trước khi quyết định trình báo hay thương lượng. Có thể đặt câu hỏi với luật sư qua dịch vụ hỏi đáp luật của AI Cố Vấn để biết các hướng xử lý. Quyết định cuối cùng thuộc về cha mẹ, con cháu chỉ nên giúp cha mẹ thấy rõ hậu quả của từng hướng.
AI giúp gia đình thế nào
Chatbot AI giúp con cháu chuẩn bị những thứ để nói chuyện với cha mẹ. Bạn có thể nhờ nó soạn một tờ nhắc chữ to, ngắn, giọng ấm áp, liệt kê những thứ không cho mượn và câu từ chối. Câu lệnh mẫu: “Soạn một tờ nhắc một trang cho người cao tuổi ở Việt Nam, chữ to, câu ngắn, giọng gần gũi như con cháu nói: những thứ không cho người khác mượn (căn cước, khuôn mặt trước điện thoại người khác, chữ ký trên giấy chưa đọc, mã số gửi về điện thoại), lý do ngắn gọn cho từng thứ, và một câu từ chối lịch sự để nói khi được nhờ.”
Bạn đọc lại, sửa từ ngữ cho đúng cách nói trong nhà mình, in ra và dán ở chỗ cha mẹ hay nhìn. Không cần đưa tên, số giấy tờ hay ảnh của cha mẹ cho chatbot, những thứ đó hoàn toàn không cần cho việc soạn tờ nhắc.
Một số trợ lý AI có giọng đọc, có thể đọc to tờ nhắc cho cha mẹ nghe nếu mắt kém. Hãy cài đặt cùng cha mẹ và giải thích rõ đó là máy đọc, không phải người thật, để không tạo thêm một nguồn nhầm lẫn mới.
Câu hỏi thường gặp
Cho người nhà mượn căn cước làm SIM thì có sao không?
Người đứng tên thuê bao là người chịu trách nhiệm về thuê bao đó. Nếu SIM bị dùng vào việc xấu, người cho mượn sẽ bị hỏi đến trước tiên. Tốt nhất là người dùng tự đăng ký bằng giấy tờ của chính mình.
Có người đến nhà thu căn cước để đăng ký nhận quà, có nên đưa không?
Không nên đưa thẻ gốc hay cho chụp ảnh khuôn mặt cho người chưa xác minh được. Hỏi tổ dân phố hoặc trưởng thôn xem có chương trình đó thật không, ai phụ trách, rồi mới quyết định.
Con cháu có nên giữ hộ giấy tờ của cha mẹ không?
Tuỳ hoàn cảnh và mong muốn của cha mẹ. Nếu cha mẹ còn minh mẫn, tốt nhất cha mẹ tự giữ ở chỗ an toàn, con cháu chỉ hỗ trợ khi cần. Giữ hộ cũng là một trách nhiệm và cần cả nhà biết rõ.
Nhìn vào điện thoại người khác để quét mặt có nguy hiểm thật không?
Có thể. Trong nhiều ứng dụng tài chính, bước quét khuôn mặt là để xác nhận chính chủ đang đồng ý một việc như mở tài khoản, vay tiền, chuyển tiền. Chỉ quét mặt trong ứng dụng của chính mình, cho việc mình biết rõ.
Phát hiện cháu đã dùng căn cước của ông bà mở tài khoản thì nên làm gì?
Đề nghị ngân hàng xử lý tài khoản không do ông bà dùng, đồng thời nói chuyện thẳng thắn với cháu. Nếu đã có khoản vay hoặc giao dịch lớn, cả nhà nên hỏi luật sư trước khi quyết định cách xử lý.
Có nên dùng AI để giải thích cho cha mẹ về mạo danh không?
AI giúp soạn tờ nhắc, câu từ chối, cách giải thích bằng ví dụ gần gũi. Nhưng nói chuyện trực tiếp với cha mẹ vẫn quan trọng hơn. Không cần và không nên đưa thông tin cá nhân của cha mẹ vào chatbot.